అంతర్ముఖ నాగుల చవితి
బాహ్య ఆచారం, అంతరార్థం
కార్తీక శుద్ధ చవితి నాడు మనం నాగులచవితి జరుపుకుంటాం. ఉదయమే స్నానం చేసి పుట్ట వద్దకు వెళ్ళి పాలు పోస్తాం, చిమ్మిలి, చలిమిడి, వడపప్పు సమర్పిస్తాం, ఉపవాసం ఉంటాం. ఈ ఆచారం వెనుక సర్పాల పట్ల కృతజ్ఞత, భయభక్తులు, పంటలను కాపాడే జీవుల పట్ల గౌరవం ఉన్నాయి. ఇది గౌరవించదగిన సంప్రదాయం, దీన్ని ఎవరూ విడిచిపెట్టనవసరం లేదు.
అయితే మన ఋషులు ప్రతి బాహ్య ఆచారంలోనూ ఒక అంతరార్థాన్ని నిక్షిప్తం చేశారు. పుట్టలో ఉండే సర్పం ఒకటైతే, మనలో ఉన్న సర్పం మరొకటి. ఈ చవితి నాడు బయటి సర్పానికి పాలు పోసిన తర్వాత, లోపలి సర్పాన్ని తెలుసుకునే ప్రయత్నం కూడా చేద్దాం. ఈ వ్యాసం ఆ అంతర్ముఖ దృష్టి గురించే.
జంట నాగులే ఇడ, పింగళ
పుట్ట దగ్గర, రావి వేప చెట్ల కింద ప్రతిష్ఠించిన నాగ శిల్పాలను ఒక్కసారి గుర్తుచేసుకోండి. రెండు సర్పాలు ఒకదానినొకటి పెనవేసుకొని పైకి సాగుతూ ఉంటాయి. యోగశాస్త్రం చెప్పే ఇడ, పింగళ నాడుల రూపమే ఇది.
శరీరంలో నాడులు లెక్కలేనన్ని ఉన్నా, వాటిలో ప్రధానమైనవి మూడు. ఇడ ఎడమ వైపున ఉండే చంద్రనాడి, చల్లని స్వభావం కలది, మనసుకు సంబంధించినది. పింగళ కుడి వైపున ఉండే సూర్యనాడి, ఉష్ణ స్వభావం కలది, ప్రాణశక్తికి, పనులు చేసే శక్తికి సంబంధించినది. ఈ రెండింటి మధ్యలో వెన్నెముక లోపలి మార్గంలో సాగేది సుషుమ్న.
నాడి | వైపు | స్వభావం | శ్వాస |
|---|---|---|---|
ఇడ | ఎడమ | చంద్రుడు, శీతల, మనోమయ | ఎడమ నాసిక |
పింగళ | కుడి | సూర్యుడు, ఉష్ణ, ప్రాణమయ | కుడి నాసిక |
సుషుమ్న | మధ్య | అగ్ని స్వరూపం, ఊర్ధ్వ మార్గం | రెండు నాసికలూ సమంగా ఉన్నప్పుడు |
ఇడ, పింగళ రెండూ మూలాధారంలో మొదలై, వెన్నెముక చుట్టూ అటూ ఇటూ పెనవేసుకుంటూ పైకి వెళ్ళి, చక్రాల వద్ద ఒకదానినొకటి దాటుతూ, చివరకు భ్రూమధ్యంలోని ఆజ్ఞాచక్రం వద్ద కలుస్తాయని సంప్రదాయం చెబుతుంది. అందుకే ఆజ్ఞాస్థానాన్ని త్రివేణి సంగమంగా భావిస్తారు. ఇడ గంగ, పింగళ యమున, సుషుమ్న సరస్వతి.
మన శ్వాస ఎప్పుడూ రెండు నాసికల్లో ఒకే బలంతో ఉండదు. కొంతసేపు ఎడమలో, కొంతసేపు కుడిలో ఎక్కువగా నడుస్తుంది. రెండూ సమంగా నడిచే క్షణాల్లో సుషుమ్న తెరుచుకుంటుందని, ధ్యానానికి అదే మంచి సమయమని స్వరశాస్త్రం, యోగశాస్త్రం చెబుతాయి. కాబట్టి మీ శ్వాసను గమనించడమే జంట నాగులను గుర్తించే మొదటి మెట్టు.
మీలోని సర్పాన్ని గుర్తించండి
ఆ మూడవ నాడి అయిన సుషుమ్న అడుగున, వెన్నెముక చివరి భాగంలోని మూలాధారంలో నిద్రిస్తున్న సర్పమే కుండలిని. స్వయంభూ లింగాన్ని మూడున్నర చుట్లు చుట్టుకొని, తన ముఖంతో సుషుమ్న ద్వారాన్ని మూసి పడుకున్న శక్తిగా ఆమెను తంత్రశాస్త్రాలు వర్ణిస్తాయి. పుట్టలో పాము కనబడకపోయినా లోపల ఉన్నట్లే, ఈ శక్తి మనకు తెలియకపోయినా మనలో ఉన్నది.
మూడున్నర చుట్లకు సంప్రదాయంలో అనేక అర్థాలు చెబుతారు. ఓంకారంలోని అ, ఉ, మ అనే మూడు మాత్రలు, నాదరూపమైన అర్ధమాత్ర అని ఒక వివరణ. సత్త్వ, రజస్, తమో గుణాలు మూడు, వాటిని దాటిన స్థితి సగం అని మరొకటి. రెండూ ఒకే సత్యాన్ని చూపుతాయి: ఈ శక్తి గుణాల చుట్లలో చుట్టబడి ఉన్నది, ఆ చుట్లు వీడినప్పుడే అది పైకి లేస్తుంది.
మనలో ఈ సర్పాన్ని ఎలా గుర్తించాలి? మూలాధారం పృథ్వీ తత్త్వానికి స్థానం. అక్కడ నాలుగు దళాల కమలం, లం అనే బీజాక్షరం ఉన్నాయని చెబుతారు. మన జీవితంలో ఈ చక్రం స్థిరత్వం, భద్రత, బ్రతకాలనే తపన రూపంలో కనబడుతుంది. ఆకలి, నిద్ర, భయం, సంపాదించి దాచుకోవాలనే కోరిక ఇవన్నీ ఈ సర్పం నిద్రలో ఉన్నప్పటి లక్షణాలే. ఇవి మనల్ని నడిపిస్తున్నంత కాలం ఆమె లోపల చుట్టలు చుట్టుకొని పడుకునే ఉంటుంది. వీటిని గమనించి, వీటి వెనుక ఉన్న శక్తిని తెలుసుకోవడమే గుర్తించడం యొక్క మొదటి అడుగు.
మూలాధారం నుండి సహస్రారం వరకు
సర్పం మేల్కొని సుషుమ్న మార్గంలో పైకి సాగేటప్పుడు ఒక్కొక్క చక్రాన్ని దాటుతుంది. ప్రతి చక్రం ఒక్కొక్క తత్త్వానికి స్థానం.
చక్రం | స్థానం | తత్త్వం | బీజం |
|---|---|---|---|
మూలాధారం | వెన్నెముక అడుగు | పృథ్వి | లం |
స్వాధిష్ఠానం | జననేంద్రియం వద్ద | జలం | వం |
మణిపూరం | నాభి | అగ్ని | రం |
అనాహతం | హృదయం | వాయువు | యం |
విశుద్ధి | కంఠం | ఆకాశం | హం |
ఆజ్ఞ | భ్రూమధ్యం | మనస్సు | ఓం |
సహస్రారం | శిరస్సు పైభాగం | పరతత్త్వం | నిర్బీజం |
ఈ క్రమం షట్చక్రనిరూపణం వంటి గ్రంథాలలో కనిపించే సామాన్య క్రమం. సౌందర్యలహరి తొమ్మిదవ శ్లోకం మణిపూరంలో జలాన్ని, స్వాధిష్ఠానంలో అగ్నిని చెబుతుంది. ఈ భేదం శ్రీవిద్యా సంప్రదాయంలో ప్రసిద్ధమే, కాబట్టి మీరు అనుసరించే సంప్రదాయ క్రమాన్ని ఉంచుకోండి.
ఈ ప్రయాణంలో మూడు గ్రంథులు, అంటే ముడులు, ఉన్నాయని చెబుతారు: మూలాధారం ప్రాంతంలో బ్రహ్మగ్రంథి, హృదయం ప్రాంతంలో విష్ణుగ్రంథి, భ్రూమధ్యం ప్రాంతంలో రుద్రగ్రంథి. లలితా సహస్రనామంలో ఈ ప్రయాణం ఒక్క నామావళిలోనే చెప్పబడింది:
మూలాధారైకనిలయా బ్రహ్మగ్రంథివిభేదినీ / మణిపూరాంతరుదితా విష్ణుగ్రంథివిభేదినీ / ఆజ్ఞాచక్రాంతరాళస్థా రుద్రగ్రంథివిభేదినీ / సహస్రారాంబుజారూఢా సుధాసారాభివర్షిణీ
భావం: మూలాధారంలో నివసించేది, బ్రహ్మగ్రంథిని భేదించేది; మణిపూరం దాటి విష్ణుగ్రంథిని భేదించేది; ఆజ్ఞాచక్ర మధ్యంలో నిలిచి రుద్రగ్రంథిని భేదించేది; సహస్రారకమలాన్ని చేరి అమృతధారను కురిపించేది.
ఇదే ప్రయాణాన్ని సౌందర్యలహరి తొమ్మిదవ శ్లోకం ఇలా చెబుతుంది:
మహీం మూలాధారే కమపి మణిపూరే హుతవహం / స్థితం స్వాధిష్ఠానే హృది మరుతమాకాశముపరి / మనోఽపి భ్రూమధ్యే సకలమపి భిత్త్వా కులపథం / సహస్రారే పద్మే సహ రహసి పత్యా విహరసే
భావం: తల్లీ, నీవు మూలాధారంలో పృథ్విని, మణిపూరంలో జలాన్ని, స్వాధిష్ఠానంలో అగ్నిని, హృదయంలో వాయువును, దానికి పైన ఆకాశాన్ని, భ్రూమధ్యంలో మనస్సును, ఇలా కులపథమంతటినీ భేదించుకొని, సహస్రారపద్మంలో రహస్యంగా నీ పతితో విహరిస్తావు.
అంటే సర్పం మూలాధారం నుండి లేచి ఒక్కొక్క తత్త్వాన్ని తనలో లయం చేసుకుంటూ, చివరకు శిరస్సులోని సహస్రారంలో శివునితో కలుస్తుంది. శక్తి శివుడిని చేరడమే యోగానికి పరమార్థం.
సాధన మార్గం, జాగ్రత్తలు
సర్పాన్ని లేపడం అంటే బలవంతంగా కదిలించడం కాదు. పుట్ట దగ్గర మనం నెమ్మదిగా, గౌరవంగా, ఓర్పుతో ప్రవర్తిస్తాం. లోపలి సర్పం విషయంలో కూడా అంతే. యోగ, తంత్ర సంప్రదాయాలన్నీ ఈ విషయంలో కొన్ని మాటలను ఒకేలా చెబుతాయి.
మొదటిది, శుద్ధి. యమ నియమాలతో కూడిన జీవనం, సాత్త్విక ఆహారం, మనసులోని గందరగోళం తగ్గడం, ఇవి పునాది. పునాది లేకుండా శక్తిని మేల్కొల్పే ప్రయత్నం చేస్తే నష్టం కలగవచ్చని పెద్దలు హెచ్చరిస్తారు.
రెండవది, నాడీ శుద్ధి. ఇడ, పింగళలు సమంగా పనిచేయడానికి అనులోమ విలోమ ప్రాణాయామం ప్రాథమిక సాధన. ఇది సున్నితంగా, శ్వాసను బిగబట్టకుండా, సౌకర్యంగా చేయాలి.
మూడవది, మంత్రం, ధ్యానం. ఇష్టదైవ మంత్రజపం మనసును స్థిరం చేస్తుంది. స్థిరమైన మనసే సుషుమ్న ధ్యానానికి సిద్ధం.
నాల్గవది, గురువు. కుండలిని సాధనలో ప్రత్యక్ష అనుభవం ఉన్న గురువు పర్యవేక్షణ చాలా అవసరమని అన్ని సంప్రదాయాలూ చెబుతాయి. పుస్తకం చదివి, లేదా ఎవరో చెప్పారని బలవంతపు ప్రాణాయామాలు, బంధాలు చేయడం మంచిది కాదు. ఆరోగ్య సమస్యలు ఉన్నవారు వైద్య సలహా తీసుకొని, నిదానంగా సాధన చేయాలి. ఇక్కడ చెప్పినది సంప్రదాయ దృష్టి తెలియజేయడం కోసమే, చికిత్స సలహా కాదు.
నాగుల చవితి నాడు అంతర్ముఖ ఆచరణ
ఈ రోజు పుట్ట పూజ పూర్తిచేసిన తర్వాత, పది నిమిషాల ఏకాంతం దొరికితే ఇలా చేయవచ్చు:
- పూజకు ప్రతిష్ఠించిన నాగ ప్రతిమకు చేసిన నమస్కారాన్ని మనస్సులో లోపలి సర్పానికికూ చేర్చండి.
- శుభ్రమైన ఆసనంపై కూర్చోండి. వెన్నెముక నిట్టనిలుపుకుని, కళ్ళు మూసి, శరీరాన్ని వదలగా ఉంచండి.
- మూడు నిమిషాలు శ్వాసను గమనించండి. ఏ నాసికలో శ్వాస ఎక్కువగా ఆడుతోందో చూడండి. అదే ఇడ లేదా పింగళ ప్రభావం.
- తొమ్మిది సార్లు నాడీశోధన చేయండి. ఎడమ నాసికతో లోపలికి శ్వాస తీసుకుని కుడి నాసికతో వదలండి, మళ్ళీ కుడితో తీసుకుని ఎడమతో వదలండి. ఎక్కడా శ్వాసను బిగబట్టకూడదు, ఎక్కువగా కూడా అవసరం లేదు.
- మూలాధారంపై ధ్యానం చేయండి. వెన్నెముక అడుగున నాలుగు దళాల కమలం, దానిలో లం అనే బీజం, ఆ కమలం మధ్యలో మూడున్నర చుట్లు చుట్టుకొని నిద్రిస్తున్న సర్పం అని భావించండి. శ్వాసతో పాటు ఆ ప్రాంతంలో కలిగే స్పందనను గమనించండి.
- ఇడ, పింగళలు రెండూ మూలాధారం నుండి వెన్నెముక చుట్టూ పెనవేసుకొని పైకి వెళ్తున్నాయని, వాటి మధ్య జ్యోతి లాంటి సుషుమ్న పైకి సాగుతోందని భావించండి. ఇది భావన మాత్రమే, ఎటువంటి బలవంతపు ప్రయత్నం అవసరం లేదు.
- చివరగా భ్రూమధ్యంలో రెండు నాడులూ కలిసే చోట కాసేపు మనసు నిలపండి. ఆ పైన శిరస్సు పైభాగంలో ప్రశాంతమైన వెళ్లురున్నట్లు భావించండి. మిగిలిన కొంతసేపు మౌనంగా ఉండండి.
మన సంప్రదాయంలో సుబ్రహ్మణ్య స్వామిని సర్పరూపంలో కొలుయడం, కుండలినీ శక్తితో ఆయన తత్త్వాన్ని అనుసంధానించడం కూడా కనబడుతుంది. అందుకే ఈ రోజు ఆయనను స్మరించుకోవడం సమంజసం.
బాహ్యంలో పుట్టలోని నాగుని పూజించడం, అంతరంగంలో మూలాధారంలోని కుండలినిని గుర్తుచేసుకోవడం రెండూ ఒకే నాణెం రెండు వైపులు. పుట్ట భూమిలో ఉంటే, మూలాధారం పృథ్వి తత్త్వంలో ఉంది. పాలు పోసి పూజించే భక్తికి, స్థిరమైన శ్వాసతో ధ్యానించే జ్ఞానాన్ని జతచేస్తే, ఈ పర్వం పూర్తిగా సార్థకమవుతుంది.
ఈ రోజు బయటి సర్పానికి చేసిన నమస్కారం, మనలో నిద్రిస్తున్న శక్తికి కూడా చేరాలని కోరుకుంటూ, అందరికీ నాగులచవితి శుభాకాంక్షలు.
కల్యాణీ గోపాల్ శ్రీ మాతా జ్యోతిషాలయం, మంగళగిరి 13-11-2026
