పద్యం - 38 (బాహ్య వేషధారణ vs ఆత్మ సాక్షాత్కారం)
సీ. జందెమింపుగ వేసి సంధ్య వార్చిన నేమి
బ్రహ్మ మందక కాఁడు బ్రాహ్మణుండు
తిరుమణి శ్రీచూర్ణగురురేఖ లిడినను
విష్ణు నొందక కాఁడు వైష్ణవుండు
బూదిని నుదుటను బూసికొనిన నేమి
శంభు నొందక కాఁడు శైవజనుఁడు
కాషాయ వస్త్రాలుగట్టి కప్పిన నేమి
యాశ పోవక కాఁడు యతివరుండు
తే. ఎట్టి లౌకికవేషాలు గట్టుకొనిన
గురునిఁ జెందక సన్ముక్తి దొరకఁబోదు
భూషణవికాస! శ్రీధర్మపురనివాస!
దుష్టసంహార! నరసింహ దురితదూర!
ప్రతి పదార్థం
జందెము + ఇంపుగ వేసి = యజ్ఞోపవీతాన్ని (జంధ్యాన్ని) అందంగా వేసుకొని సంధ్య వార్చినన్ + ఏమి = సంధ్యావందనం చేసినంత మాత్రాన ఏమవుతుంది? బ్రహ్మము + అందక = పరబ్రహ్మ తత్వాన్ని తెలుసుకోకపోతే కాఁడు బ్రాహ్మణుండు = వాడు (నిజమైన) బ్రాహ్మణుడు కాడు తిరుమణి శ్రీచూర్ణ గురు రేఖలు + ఇడినను = నిలువు నామాలు, ఎర్రటి శ్రీచూర్ణపు పెద్ద గీతలు పెట్టుకున్నప్పటికీ విష్ణువును + ఒందక = విష్ణువును చేరకపోతే (విష్ణు తత్వాన్ని పొందకపోతే) కాఁడు వైష్ణవుండు = వాడు వైష్ణవుడు కాడు బూదిని = విభూతిని నుదుటను + పూసికొనినన్ + ఏమి = నుదుటిపై (అడ్డంగా) పూసుకున్నంత మాత్రాన ఏమవుతుంది? శంభుని + ఒందక = శివుని (ఆనందాన్ని) పొందకపోతే కాఁడు శైవజనుఁడు = వాడు శైవుడు కాడు కాషాయ వస్త్రాలు + కట్టి కప్పినన్ + ఏమి = కాషాయ రంగు బట్టలు కట్టుకుని, కప్పుకున్నంత మాత్రాన ఏమవుతుంది? ఆశ పోవక = (సంసారంపై) కోరికలు చావకుండా కాఁడు యతివరుండు = వాడు సన్న్యాసి కాడు ఎట్టి లౌకిక వేషాలు + కట్టుకొనినన్ = ఎటువంటి లోక సంబంధమైన వేషాలు వేసినప్పటికీ గురునిన్ + చెందక = (సద్)గురువును ఆశ్రయించకుండా (లేదా పరమాత్మను చేరకుండా) సత్ + ముక్తి = నిజమైన మోక్షం దొరకఁబోదు = లభించదు (మకుటం) = (మొదటి పద్యంలోని మకుటమే పునరావృతం)
తాత్పర్యం
ఓ నరసింహ స్వామీ! జంధ్యం వేసుకొని సంధ్యావందనం చేసినంత మాత్రాన బ్రాహ్మణుడు కాడు, పరబ్రహ్మను తెలుసుకున్నవాడే నిజమైన బ్రాహ్మణుడు. పెద్దగా నామాలు పెట్టుకున్నంత మాత్రాన వైష్ణవుడు కాడు, విష్ణువును పొందినవాడే వైష్ణవుడు. విభూతి పూసుకున్నంత మాత్రాన శైవుడు కాడు, శివతత్వాన్ని పొందినవాడే శైవుడు. కాషాయ బట్టలు కట్టినంత మాత్రాన సన్న్యాసి కాడు, ఆశలు చచ్చినవాడే నిజమైన యతి. లోకంలో ఎన్ని వేషాలు వేసినా, సద్గురువును ఆశ్రయించి జ్ఞానం పొందకపోతే ముక్తి లభించదు.
1. వేదాంత విశేషాలు:
బ్రాహ్మణ నిర్వచనం: "బ్రహ్మ విదైవ బ్రాహ్మణః" (ఎవరు బ్రహ్మమును తెలుసుకుంటారో వారే బ్రాహ్మణులు) అనే ఉపనిషత్ వాక్యాన్ని కవి "బ్రహ్మ మందక కాఁడు బ్రాహ్మణుండు" అని తెలుగులో చెప్పారు. మన సనాతన ధర్మం బ్రాహ్మణత్వాన్ని నిర్వచించిన తీరును ఈ శ్లోకం స్పష్టం చేస్తుంది:"జన్మనా జాయతే శూద్రః సంస్కారాత్ ద్విజ ఉచ్యతే |వేదపాఠాత్ భవేత్ విప్రః బ్రహ్మజ్ఞానాతి బ్రాహ్మణః ||"
నిజమైన సన్న్యాసం: కాషాయం కట్టడం సన్న్యాసం కాదు, "ఆశ పోవడమే" సన్న్యాసం. మనస్సులో కోరికలు ఉంచుకుని, పైకి సన్న్యాసిలా వేషం వేయడం ఆత్మవంచన అవుతుంది. భగవద్గీతలో కృష్ణుడు చెప్పిన "కామ్యానాం కర్మణాం న్యాసం సన్న్యాసం" (కామ్య కర్మలను వదలడమే సన్న్యాసం) అనే మాటకు ఇది నిదర్శనం.
గురు ప్రాధాన్యత: "గురునిఁ జెందక సన్ముక్తి దొరకఁబోదు" - వేదాంతంలో గురువు పాత్ర అత్యంత కీలకం. గురువు అంటే కేవలం మనిషి కాదు, అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టే తత్వం. ఆ గురు అనుగ్రహం లేదా జ్ఞానోపదేశం లేకుండా కేవలం వేషధారణలతో ముక్తి రాదు.
2. సామాజిక విమర్శ: కవి కాలంలో (మరియు నేటికీ) ఆధ్యాత్మికత పేరుతో జరుగుతున్న ఆడంబరాలను, వేషధారణలను కవి నిశితంగా విమర్శిస్తున్నారు. మతం అనేది ఆచరణలో ఉండాలి కానీ, కేవలం గుర్తుల ప్రదర్శనలో కాదని హెచ్చరిస్తున్నారు.
3. యోగ విశేషాలు (చక్రాల అన్వయం):
ఆశ పోవక (స్వాధిష్ఠాన చక్రం): "ఆశ" అనేది ప్రధానంగా స్వాధిష్ఠాన చక్రానికి (Sacral Chakra) సంబంధించినది. కాషాయం కట్టినా, ఈ చక్రం శుద్ధి కాకపోతే, అంటే కోరికలు నశించకపోతే, ఆ శక్తి ఊర్ధ్వముఖంగా ప్రయాణించదు. అప్పుడు ఆ వేషం కేవలం అబద్ధం అవుతుంది.
గురునిఁ జెందక (ఆజ్ఞా / సహస్రార చక్రం): యోగశాస్త్రంలో గురువు స్థానం ఆజ్ఞా చక్రం (భ్రూమధ్యం) మరియు సహస్రార చక్రం. బాహ్య ఆచారాలు (జంధ్యం, నామాలు, విభూతి) కేవలం శరీరానికి సంబంధించినవి (స్థూల శరీరం). కానీ గురువును చేరడం, బ్రహ్మమును పొందడం అనేవి సూక్ష్మ శరీరంలోని ఉన్నత చక్రాల జాగృతికి సంబంధించినవి. ఆ అంతర్గత జాగృతి లేనిదే "సన్ముక్తి" అసాధ్యం.
4. శైలీ సౌందర్యం:
ప్రాస నియమం: ప్రతి పాదం చివర "...కాఁడు ...ండు" (కాఁడు బ్రాహ్మణుండు, కాఁడు వైష్ణవుండు, కాఁడు శైవజనుఁడు, కాఁడు యతివరుండు) అనే అంత్యప్రాసతో కవి ఒక లయబద్ధమైన, నిశ్చయాత్మకమైన స్వరంతో సత్యాన్ని బోధించాడు. ఇది పద్యానికి ఒక దృఢత్వాన్ని ఇస్తుంది.
