సనాతన ధర్మంలో జీవితం ఒక పవిత్ర యజ్ఞం. గర్భధారణ అనే బీజం నుండి అంత్యేష్టి అనే పూర్ణాహుతి వరకు, ప్రతి దశనూ ఒక ఉత్సవంగా, ఒక సంస్కారంగా జరుపుకోవడం మన సంప్రదాయం. జీవితం భగవంతుడిచ్చిన వరం అని, దానిని ధర్మబద్ధంగా, అర్థవంతంగా జీవించాలని గుర్తుచేసే మార్గదర్శకాలే ఈ సంస్కారాలు.
"సంస్కారం" అంటే కేవలం ఒక ఆచారం కాదు. సం (సమ్యక్) + కార, అంటే "ఉత్తమంగా తీర్చిదిద్దడం". ఒక మట్టి ముద్దను అందమైన కుండగా మలిచినట్లు, ఒక వ్యక్తిని శారీరకంగా, మానసికంగా, బౌద్ధికంగా మరియు ఆధ్యాత్మికంగా పరిపూర్ణునిగా తీర్చిదిద్దే శుద్ధి ప్రక్రియే సంస్కారం.
ఈ వ్యాసంలో మనం 16 ముఖ్యమైన సంస్కారాల వెనుక ఉన్న లోతైన అర్థాన్ని, శాస్త్రీయ దృక్కోణాన్ని, ఆచరణా విధానాన్ని మరియు ఆధునిక కాలంలో వాటి ప్రాముఖ్యతను విశ్లేషిద్దాం.
(A) జనన పూర్వ సంస్కారాలు (గర్భస్థ శిశువు కోసం)
1. గర్భాదానం (Conception)
పరిచయం: ఇది కేవలం శారీరక కలయిక కాదు, ఒక ఉత్తమమైన ఆత్మను ఈ భూమి మీదకు ఆహ్వానించే పవిత్రమైన ప్రక్రియ. ఇది షోడశ సంస్కారాలకు మూలం.
తాత్విక నేపథ్యం: సంతానాన్ని కనడం పితృఋణం తీర్చడానికే కాక, సమాజానికి ఒక ఉత్తమ పౌరుడిని అందించాలనే గొప్ప సంకల్పంతో చేసే ఒక యజ్ఞం.
శాస్త్రీయ దృక్కోణం: ఆధునిక వైద్యశాస్త్రం చెప్పే "ప్రీ-కన్సెప్షన్ కేర్" (Pre-conception care) కు ఇది ఏమాత్రం తీసిపోదు. గర్భధారణకు ముందు దంపతులు శారీరకంగా, మానసికంగా ఆరోగ్యంగా, ప్రశాంతంగా ఉండాలని ఇది నొక్కి చెబుతుంది. తల్లిదండ్రుల మానసిక స్థితి, ఆహారం వంటివి పుట్టబోయే బిడ్డ జన్యువులపై ప్రభావం చూపుతాయని నేటి "ఎపిజెనెటిక్స్" (Epigenetics) శాస్త్రం కూడా అంగీకరిస్తోంది.
ఆచరణా విధానం: దంపతులు పవిత్రమైన మనస్సుతో, మంత్రోచ్ఛారణల మధ్య, దైవాన్ని ప్రార్థించి ఈ కార్యాన్ని ఆచరించాలని శాస్త్రాలు చెబుతున్నాయి.
ఆధునిక కాలంలో ప్రాముఖ్యత: "Conscious Conception" లేదా "Planned Pregnancy" అనే భావనలకు ఇది పునాది. కేవలం శారీరక కలయికగా కాకుండా, ఒక బాధ్యతగా, ఒక పవిత్ర కార్యంగా భావించినప్పుడు ఆరోగ్యకరమైన, మానసికంగా దృఢమైన తరం உருவாகటానికి అవకాశం ఉంటుంది.
2. పుంసవనం (Nourishing the Foetus)
పరిచయం: గర్భం ధరించిన రెండవ లేదా మూడవ నెలలో గర్భస్థ శిశువు యొక్క శారీరక, మానసిక అభివృద్ధి కోసం చేసే సంస్కారం.
తాత్విక నేపథ్యం: పుట్టబోయే బిడ్డ ఆరోగ్యంగా, తేజోవంతంగా, బలశాలిగా ఉండాలని దేవతలను ప్రార్థించడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశ్యం. (గమనిక: "పుంసవనం" అంటే పురుష సంతానం అని అక్షరార్థం ఉన్నప్పటికీ, దాని అసలు ఉద్దేశ్యం బలమైన, ఆరోగ్యవంతమైన సంతానం).
శాస్త్రీయ దృక్కోణం: ఈ సమయంలో గర్భిణీ స్త్రీకి కొన్ని ప్రత్యేకమైన మూలికా రసాలను నాసిక ద్వారా అందించాలని "సుశ్రుత సంహిత" చెబుతుంది. ఇది ఒకరకమైన పురాతన ఆయుర్వేద ప్రినేటల్ కేర్ (Prenatal Care). తల్లి మానసికంగా ఉల్లాసంగా ఉండటం, మంచి ఆహారం తీసుకోవడం గర్భస్థ శిశువు ఎదుగుదలకు దోహదం చేస్తాయి.
ఆచరణా విధానం: నిర్దిష్ట నక్షత్రం ఉన్న రోజున, కొన్ని మూలికల రసాన్ని గర్భిణీ స్త్రీ యొక్క కుడి ముక్కులో వేసి, ఆమె దాన్ని మ్రింగేలా చేస్తారు. ఈ సమయంలో వేదమంత్రాలు పఠిస్తారు.
ఆధునిక కాలంలో ప్రాముఖ్యత: గర్భధారణను వేడుకగా జరుపుకోవడం, తల్లికి మరియు బిడ్డకు కావలసిన పోషణపై శ్రద్ధ చూపడం దీనిలోని అంతరార్థం. ఆధునిక "బేబీ షవర్స్" కన్నా ఇది మరింత లోతైన, ఆధ్యాత్మికమైన ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉంది.
3. సీమంతోన్నయనం (Mental Development of Foetus)
పరిచయం: గర్భం దాల్చిన ఆరవ లేదా ఏడవ నెలలో, తల్లి మానసిక ప్రశాంతత కోసం, పుట్టబోయే బిడ్డ మానసిక వికాసం కోసం చేసే సంస్కారం. "సీమంతం" అంటే పాపిడి. పాపిడి తీయడం దీనిలో ఒక ముఖ్య క్రియ.
తాత్విక నేపథ్యం: దుష్ట శక్తుల నుండి తల్లిని, బిడ్డను రక్షించడం మరియు తల్లికి సంతోషాన్ని, ధైర్యాన్ని అందించడం.
శాస్త్రీయ దృక్కోణం: ఐదవ నెలలోనే గర్భస్థ శిశువులో మెదడు ఏర్పడుతుందని సుశ్రుతుడు చెప్పాడు. ఈ సంస్కారంలో భాగంగా తల్లికి వీనుల విందైన సంగీతం (వీణా నాదం) వినిపించడం, ఆమెతో ప్రియమైన మాటలు మాట్లాడటం వంటివి చేస్తారు. ఇది నేరుగా బిడ్డ మెదడుపై సానుకూల ప్రభావం చూపుతుందని ఆధునిక శాస్త్రం కూడా చెబుతోంది (ఉదా: "మొజార్ట్ ఎఫెక్ట్"). ఇది ఒకరకమైన పురాతన "ప్రినేటల్ సైకలాజికల్ థెరపీ".
ఆచరణా విధానం: భర్త భార్య పాపిడిని దువ్వి, పూలతో అలంకరిస్తాడు. బంధుమిత్రులందరూ ఆమెను ఆశీర్వదించి, ఉల్లాసంగా ఉంచుతారు.
ఆధునిక కాలంలో ప్రాముఖ్యత: గర్భిణీ స్త్రీ ఒత్తిడి లేకుండా, సంతోషంగా ఉండటం ఎంత ముఖ్యమో ఇది తెలియజేస్తుంది. కుటుంబం మరియు సమాజం యొక్క మద్దతు ఆమెకు మానసిక ధైర్యాన్ని ఇస్తుంది.
(B) శైశవ సంస్కారాలు (శిశువు కోసం)
4. జాతకర్మ (Birth Rituals)
పరిచయం: శిశువు జన్మించిన వెంటనే చేసే సంస్కారాలు.
తాత్విక నేపథ్యం: నవజాత శిశువుపై గ్రహాల ప్రభావం ఉంటుందని, ఏవైనా దోషాలుంటే వాటిని నివారించడానికి, దీర్ఘాయుష్షు కోసం ఈ కర్మలు చేస్తారు.
శాస్త్రీయ దృక్కోణం: శిశువుకు మొదటిసారి తేనె, నెయ్యి వంటివి రుచి చూపించడం ద్వారా జీర్ణవ్యవస్థను ఉత్తేజపరచడం, రోగనిరోధక శక్తిని పెంచడం దీనిలోని శాస్త్రీయత. శిశువు చెవిలో తండ్రి వేదమంత్రాలు చెప్పడం ద్వారా బిడ్డకు మొదటి శబ్ద సంస్కారం జరుగుతుంది.
ఆచరణా విధానం: తండ్రి శిశువును చేతుల్లోకి తీసుకుని, బంగారు ఉంగరంతో తేనె, నెయ్యిని నాకించి, చెవిలో "మేధాం తే దేవః సవితా దధాతు" (నీకు దివ్యమైన బుద్ధిని ప్రసాదించుగాక) వంటి మంత్రాలను చెబుతాడు.
ఆధునిక కాలంలో ప్రాముఖ్యత: బిడ్డ పుట్టిన వెంటనే ఆనందాన్ని వ్యక్తం చేయడం, ఆశీర్వదించడం, బిడ్డకు మొదటి పోషణను జాగ్రత్తగా అందించడం వంటివి దీనిలోని ముఖ్యమైన అంశాలు.
5. నామకరణం (Name-Giving)
పరిచయం: శిశువు జన్మించిన 11వ రోజున లేదా ఒక శుభ ముహూర్తంలో పేరు పెట్టడం.
తాత్విక నేపథ్యం: పేరు కేవలం గుర్తింపు కోసం కాదు, అది వ్యక్తి శీలాన్ని ప్రభావితం చేస్తుంది. అందుకే దేవతలు, మహాత్ములు, పవిత్ర నదుల పేర్లను పెట్టడం ద్వారా ఆ గుణాలు బిడ్డకు అలవడాలని ఆశిస్తారు.
శాస్త్రీయ దృక్కోణం: పేరుకు మానసిక ప్రభావం ఉంటుంది. ఒక మంచి పేరు ఆత్మవిశ్వాసాన్ని పెంచుతుంది. జ్యోతిష్య శాస్త్ర ప్రకారం, నక్షత్రాన్ని బట్టి పెట్టే పేరు గ్రహాల సానుకూల శక్తిని ఆకర్షిస్తుంది.
ఆచరణా విధానం: జ్యోతిష్య శాస్త్ర ప్రకారం శిశువు జన్మ నక్షత్రాన్ని బట్టి పేరులోని మొదటి అక్షరాన్ని నిర్ణయిస్తారు. పూజ చేసి, తండ్రి ఆ పేరును శిశువు చెవిలో మూడుసార్లు చెబుతాడు.
ఆధునిక కాలంలో ప్రాముఖ్యత: పిల్లలకు అర్థవంతమైన, సానుకూల భావనలు కలిగించే పేర్లను పెట్టడం యొక్క ప్రాముఖ్యతను ఇది గుర్తు చేస్తుంది.
6. నిష్క్రమణ (First Outing)
పరిచయం: శిశువును మూడవ లేదా నాల్గవ నెలలో మొదటిసారి ఇంటి నుండి బయటకు తీసుకువెళ్ళడం.
తాత్విక నేపథ్యం: శిశువును ప్రకృతికి, పంచభూతాలకు మరియు దైవానికి పరిచయం చేయడం.
శాస్త్రీయ దృక్కోణం: శిశువును నెమ్మదిగా బయటి ప్రపంచానికి అలవాటు చేయడం. సూర్యరశ్మి (విటమిన్-డి), గాలి తగలడం ద్వారా రోగనిరోధక శక్తి పెరుగుతుంది. ఇది శిశువు యొక్క ఇంద్రియాల అభివృద్ధికి కూడా సహాయపడుతుంది.
ఆచరణా విధానం: తండ్రి లేదా మేనమామ శిశువును బయటకు తీసుకువచ్చి, సూర్య చంద్రులను, ఆ తర్వాత దేవాలయంలో భగవంతుని దర్శనం చేయిస్తారు.
ఆధునిక కాలంలో ప్రాముఖ్యత: పిల్లలను కేవలం ఇంటికే పరిమితం చేయకుండా, ప్రకృతితో మమేకమయ్యే అవకాశం కల్పించడం వారి సంపూర్ణ వికాసానికి అవసరమని ఇది సూచిస్తుంది.
7. అన్నప్రాశన (First Feeding)
పరిచయం: శిశువుకు ఐదు లేదా ఆరవ నెలలో మొదటిసారి ఘనాహారం (అన్నం) తినిపించడం.
తాత్విక నేపథ్యం: ఆహారం కేవలం శరీరాన్నే కాదు, మనస్సును కూడా పోషిస్తుందని, అన్నం పరబ్రహ్మ స్వరూపమని బిడ్డకు తెలియజేయడం.
శాస్త్రీయ దృక్కోణం: శిశువు జీర్ణవ్యవస్థ ఘనాహారాన్ని స్వీకరించడానికి సిద్ధమైన సరైన సమయంలో ఈ సంస్కారం చేస్తారు. తల్లిపాలనుండి నెమ్మదిగా ఇతర ఆహారాలకు మారడానికి ఇది మొదటి మెట్టు.
ఆచరణా విధానం: శుభ ముహూర్తంలో పూజ చేసి, వెండి గిన్నెలో పాయసం లేదా నెయ్యి కలిపిన మెత్తని అన్నాన్ని మేనమామ శిశువుకు తినిపిస్తాడు.
ఆధునిక కాలంలో ప్రాముఖ్యత: పిల్లలకు పోషకాహారం యొక్క ప్రాముఖ్యతను, సరైన సమయంలో సరైన ఆహారం అందించవలసిన అవసరాన్ని ఇది తెలియజేస్తుంది.
8. చూడాకర్మ (First Haircut)
పరిచయం: శిశువుకు మొదటి లేదా మూడవ సంవత్సరంలో తలనీలాలు తీయించడం.
తాత్విక నేపథ్యం: గర్భంలో ఉన్నప్పటి వెంట్రుకలు గత జన్మల కర్మల అవశేషాలని, వాటిని తీసివేయడం ద్వారా నూతన జీవితాన్ని, స్వచ్ఛతను అందించడం. శిఖ (పిలక)ను ఉంచడం దీర్ఘాయుష్షుకు, ఆధ్యాత్మిక శక్తికి చిహ్నం.
శాస్త్రీయ దృక్కోణం: పురాతన ఆయుర్వేద వైద్యుడు సుశ్రుతుని ప్రకారం, శిఖను ఉంచే ప్రదేశంలో (అధిపతి మర్మ) ఒక ముఖ్యమైన నాడీ కేంద్రం ఉంటుంది. ఇది మెదడును రక్షిస్తుంది. తలనీలాలు తీయడం వల్ల తలకు రక్తప్రసరణ బాగా జరిగి, జుట్టు ఆరోగ్యంగా పెరుగుతుంది.
ఆచరణా విధానం: శుభ ముహూర్తంలో, దైవ సన్నిధిలో మంత్రోచ్ఛారణల మధ్య శిశువుకు కేశఖండన చేస్తారు.
ఆధునిక కాలంలో ప్రాముఖ్యత: పరిశుభ్రత యొక్క ప్రాముఖ్యతను, మరియు మన సంప్రదాయ చిహ్నాల వెనుక ఉన్న శాస్త్రీయతను గౌరవించడాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.
9. కర్ణవేధ (Ear Piercing)
పరిచయం: శిశువుకు చెవులు కుట్టించడం.
తాత్విక నేపథ్యం: ఇది కేవలం అలంకారానికి కాదు, ఆభరణాలు ధరించడం ద్వారా శరీరంలోని కొన్ని నాడులు ఉత్తేజితమవుతాయని నమ్మకం.
శాస్త్రీయ దృక్కోణం: సుశ్రుతుని ప్రకారం, చెవి క్రింది భాగంలో (earlobe) ఉన్న బిందువును ఉత్తేజపరచడం ద్వారా హెర్నియా, హైడ్రోసీల్ వంటి వ్యాధుల నుండి రక్షణ లభిస్తుంది. ఇది మెదడు పనితీరును మెరుగుపరుస్తుందని, జ్ఞాపకశక్తిని పెంచుతుందని ఆక్యుపంక్చర్ కూడా చెబుతుంది.
ఆచరణా విధానం: బాలురకు మొదట కుడి చెవి, బాలికలకు ఎడమ చెవి కుట్టాలని శాస్త్రం చెబుతుంది.
ఆధునిక కాలంలో ప్రాముఖ్యత: కేవలం ఫ్యాషన్గా కాకుండా, దీని వెనుక ఉన్న ఆరోగ్య ప్రయోజనాలను తెలుసుకోవడం ముఖ్యం.
(C) విద్యా సంస్కారాలు (విద్యార్థి కోసం)
10. విద్యారంభం / అక్షరాభ్యాసం (Beginning of Education)
పరిచయం: ఐదవ ఏట బిడ్డకు అక్షరాలు నేర్పించడం ప్రారంభించడం.
తాత్విక నేపథ్యం: జ్ఞానం దైవ స్వరూపం. సరస్వతీ దేవిని, గణపతిని పూజించి విద్యను ప్రారంభించడం ద్వారా ఆ విద్య ఎటువంటి ఆటంకాలు లేకుండా సాగుతుందని నమ్మకం.
శాస్త్రీయ దృక్కోణం: ఐదేళ్ల వయస్సు పిల్లల మెదడు అక్షరాలను, భాషను నేర్చుకోవడానికి అనువుగా ఉంటుంది. ఒక క్రమపద్ధతిలో, పవిత్రమైన వాతావరణంలో విద్యను ప్రారంభించడం వారిలో చదువు పట్ల ఆసక్తిని, గౌరవాన్ని పెంచుతుంది.
ఆచరణా విధానం: పలకపై బియ్యం పోసి, గురువు లేదా తండ్రి శిశువు వేలు పట్టుకుని "ఓం నమః శివాయ సిద్ధం నమః" అని దిద్దిస్తాడు.
ఆధునిక కాలంలో ప్రాముఖ్యత: చదువును భయంతో కాకుండా, ఒక పండుగలా, పవిత్రమైన కార్యంగా ప్రారంభించడం పిల్లల మానసిక వికాసానికి ఎంతగానో దోహదపడుతుంది.
11. ఉపనయనం (Sacred Thread Ceremony)
పరిచయం: ఇది అత్యంత ముఖ్యమైన సంస్కారాలలో ఒకటి. దీని ద్వారా బాలుడు రెండవ జన్మ (ద్విజుడు) పొంది, బ్రహ్మచర్య ఆశ్రమంలోకి, గురుకుల విద్యకు అర్హత సాధిస్తాడు.
తాత్విక నేపథ్యం: యజ్ఞోపవీతం (జంధ్యం)లోని మూడు పోగులు సత్వ, రజ, తమో గుణాలకు, బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులకు, మరియు ఋషి, దేవ, పితృ ఋణాలకు ప్రతీక. ఇది నిరంతరం తన కర్తవ్యాలను గుర్తు చేస్తూ ఉంటుంది.
శాస్త్రీయ దృక్కోణం: జంధ్యాన్ని ధరించడం వల్ల శరీరంలోని కొన్ని నాడులు ఉత్తేజితమై, రక్త ప్రసరణ మెరుగుపడుతుంది. గాయత్రీ మంత్ర జపం ఏకాగ్రతను, జ్ఞాపకశక్తిని, మానసిక ప్రశాంతతను పెంచుతుంది.
ఆచరణా విధానం: ఎనిమిదవ ఏట గురువు బాలుడికి యజ్ఞోపవీతాన్ని ధరింపజేసి, గాయత్రీ మంత్రాన్ని ఉపదేశించి, గురుకులానికి స్వీకరిస్తాడు.
ఆధునిక కాలంలో ప్రాముఖ్యత: క్రమశిక్షణ, నైతిక బాధ్యతలు, గురువు పట్ల గౌరవం, నిరంతర జ్ఞానార్జన వంటి విలువలను నేటి తరానికి నేర్పడానికి ఇది ఒక గొప్ప అవకాశం.
12. వేదారంభం (Beginning of Vedic Studies)
పరిచయం: ఉపనయనం తర్వాత గురుకులంలో వేదాలను, శాస్త్రాలను అధికారికంగా అధ్యయనం చేయడం ప్రారంభించడం.
తాత్విక నేపథ్యం: తన వంశపారంపర్యంగా వస్తున్న వేద శాఖను అధ్యయనం చేసి, ఆ జ్ఞానాన్ని కాపాడటం విద్యార్థి కర్తవ్యం.
ఆచరణా విధానం: గురువు ఆధ్వర్యంలో, అగ్నిహోత్రం సాక్షిగా విద్యార్థి తన వేదాధ్యయనాన్ని ప్రారంభిస్తాడు.
ఆధునిక కాలంలో ప్రాముఖ్యత: ఉన్నత విద్య లేదా ఒక ప్రత్యేక రంగంలో నైపుణ్యం సాధించడాన్ని ప్రారంభించడానికి ముందు, దాని పట్ల శ్రద్ధ, గౌరవం కలిగి ఉండాలని ఇది సూచిస్తుంది.
13. కేశాంతం (First Shave)
పరిచయం: విద్యార్థి దశ నుండి యవ్వనంలోకి అడుగుపెడుతున్నప్పుడు (సుమారు 16 ఏళ్ళ వయసులో) మొదటిసారి గడ్డం గీసుకోవడం.
తాత్విక నేపథ్యం: యవ్వనంలో కలిగే శారీరక, మానసిక మార్పులను అధిగమించి, బ్రహ్మచర్య వ్రతాన్ని మరింత నిష్టగా పాటించాలని గుర్తు చేయడం.
ఆచరణా విధానం: గురువుకు గోదానం చేసి ఈ సంస్కారాన్ని జరుపుకుంటారు.
ఆధునిక కాలంలో ప్రాముఖ్యత: యుక్తవయస్సులో వచ్చే మార్పుల గురించి యువతకు అవగాహన కల్పించడం, వారిని సరైన మార్గంలో నడిపించడం, ఆత్మనిగ్రహం యొక్క ప్రాముఖ్యతను తెలియజేయడం.
14. సమావర్తనం (End of Studentship)
పరిచయం: గురుకులంలో విద్యాభ్యాసం విజయవంతంగా పూర్తి చేసుకుని, గృహస్థాశ్రమంలోకి ప్రవేశించడానికి సిద్ధమవడం.
తాత్విక నేపథ్యం: విద్య అనే సముద్రాన్ని ఈదినవాడు "విద్యాస్నాతకుడు" అవుతాడు. గురువుకు యథాశక్తి గురుదక్షిణ సమర్పించి, ఆయన ఆశీర్వాదంతో ఇంటికి తిరిగి వస్తాడు.
ఆచరణా విధానం: "అవభృథ స్నానం" అనే పవిత్ర స్నానం ఆచరించి, గురువు అనుమతి పొంది, విద్యార్థి జీవితాన్ని ముగిస్తాడు.
ఆధునిక కాలంలో ప్రాముఖ్యత: నేటి "కాన్వొకేషన్" లేదా "గ్రాడ్యుయేషన్" వేడుకకు ఇది సమానమైనది. చదువుకున్న విద్య సమాజానికి ఉపయోగపడాలని, గురువులను, పెద్దలను ఎల్లప్పుడూ గౌరవించాలని ఇది గుర్తు చేస్తుంది.
(D) జీవన దశ సంస్కారాలు
15. వివాహం (Marriage)
పరిచయం: ఇది అన్ని సంస్కారాలలో అత్యంత ముఖ్యమైనది. వ్యక్తి బ్రహ్మచర్యాశ్రమం నుండి గృహస్థాశ్రమంలోకి ప్రవేశించే పవిత్రమైన ఘట్టం.
తాత్విక నేపథ్యం: వివాహం కేవలం ఇద్దరు వ్యక్తుల కలయిక కాదు, రెండు కుటుంబాల కలయిక. ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాలనే చతుర్విధ పురుషార్థాలను సాధించడానికి, పితృఋణం తీర్చుకోవడానికి గృహస్థాశ్రమం మూలం.
శాస్త్రీయ దృక్కోణం: వివాహం ఒక వ్యక్తికి మానసిక, సామాజిక స్థిరత్వాన్ని ఇస్తుంది. బాధ్యతలను పంచుకోవడం, ఒకరికొకరు తోడుగా ఉండటం మానసిక ఆరోగ్యాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది. ఇది సమాజ నిర్మాణానికి పునాది.
ఆచరణా విధానం: అగ్నిసాక్షిగా, వేదమంత్రాల మధ్య, వాగ్దానాలు చేస్తూ వధూవరులు ఒక్కటవుతారు. పాణిగ్రహణం, సప్తపది వంటివి దీనిలోని ముఖ్యమైన ఘట్టాలు.
ఆధునిక కాలంలో ప్రాముఖ్యత: వివాహ బంధం యొక్క పవిత్రతను, బాధ్యతలను అర్థం చేసుకోవడం నేటి కాలంలో అత్యంత అవసరం. ఇది కేవలం ఒక ఒప్పందం కాదు, ఒకరినొకరు అర్థం చేసుకుని, సర్దుకుపోతూ, ధర్మ మార్గంలో కలిసి పయనించే ఒక యాత్ర.
16. అంత్యేష్టి (Last Rites)
పరిచయం: మానవ జీవితంలోని ఆఖరి సంస్కారం. మరణించిన వ్యక్తి ఆత్మ శాంతికై జరిపే కర్మలు.
తాత్విక నేపథ్యం: "ధనాని భూమౌ పశవశ్చ గోష్ఠే, నారీ గృహద్వారే సఖా స్మశానే, దేహశ్చితాయాం పరలోక మార్గే, ధర్మానుగో గచ్ఛతి జీవ ఏకః" - ధనం భూమిలోనే, పశువులు పాకలోనే, భార్య గడపవరకే, స్నేహితుడు స్మశానం వరకే, శరీరం చితిపైకే, కానీ జీవుడు తాను చేసిన ధర్మ-కర్మలతో మాత్రమే పరలోక మార్గంలో ఒంటరిగా పయనిస్తాడు. ఈ సత్యాన్ని గుర్తుచేసేదే ఈ సంస్కారం.
శాస్త్రీయ దృక్కోణం: మృతదేహాన్ని దహనం చేయడం అనేది అత్యంత పరిశుభ్రమైన, పర్యావరణహితమైన పద్ధతి. ఇది వ్యాధులు ప్రబలకుండా నివారిస్తుంది. అంత్యక్రియలు అనేవి బంధువులకు తమ దుఃఖాన్ని వ్యక్తం చేయడానికి, మరణమనే వాస్తవాన్ని అంగీకరించడానికి మానసికంగా సహాయపడతాయి.
ఆచరణా విధానం: మృతదేహానికి స్నానం చేయించి, కొత్త వస్త్రాలు కట్టి, చితిపై ఉంచి, మంత్రోచ్ఛారణల మధ్య దహనం చేస్తారు. అనంతరం అస్థికలను పవిత్ర నదులలో కలుపుతారు.
ఆధునిక కాలంలో ప్రాముఖ్యత: జీవితం యొక్క అనిశ్చితిని, మరణం యొక్క నిశ్చయతను గుర్తు చేస్తూ, ఉన్నంతకాలం ధర్మబద్ధంగా జీవించాలని ఇది ప్రబోధిస్తుంది.
ముగింపు
షోడశ సంస్కారాలు కేవలం మూఢనమ్మకాలతో కూడిన ఆచారాలు కావు. అవి ఒక వ్యక్తిని పరిపూర్ణుడిగా, ఒక ఉత్తమ సమాజ నిర్మాతగా తీర్చిదిద్దడానికి మన మహర్షులు అందించిన ఒక సమగ్రమైన, శాస్త్రీయమైన జీవన విధానం. ప్రతి సంస్కారం వెనుక ఒక గొప్ప తాత్విక, మానసిక, సామాజిక, శాస్త్రీయ ప్రయోజనం దాగి ఉంది. ఈ సంస్కారాల ఆంతర్యాన్ని అర్థం చేసుకుని, వాటిలోని విలువలను మన జీవితంలో ఆచరించడమే మనం మన సనాతన ధర్మానికి ఇచ్చే నిజమైన గౌరవం.
కల్యాణీగోపాల్
