నరసింహ శతక విశ్లేషణ
పద్యం - 31 (లౌకిక ప్రయోజనాలు vs మోక్షం)
సీ. అతివిద్యనేర్చుట యన్నవస్త్రములకే
పసుల నార్జించుట పాలకొఱకె
సతిని బెండ్లాడుట సంసారసుఖముకే
సుతులఁ బోషించుట గతులకొఱకె
సైన్యముల్ గూర్చుట శత్రుభయమునకే
సాము నేర్చుటలెల్ల చావుకొఱకె
దానమిచ్చుటయు ముందటి సంచితమునకే
ఘనముగాఁ జదువుట కడుపుకొఱకె
తే. యితర కామంబుఁ గోరక సతతముగను
భక్తి నీయందు నిలుపుట ముక్తికొఱకె
భూషణవికాస! శ్రీధర్మపురనివాస!
దుష్టసంహార! నరసింహ దురితదూర!
ప్రతి పదార్థం
అతివిద్య + నేర్చుట = గొప్ప విద్యలు నేర్చుకోవడం అన్నవస్త్రములకే = తిండికి, బట్టలకే పసులన్ + ఆర్జించుట = పశువులను సంపాదించడం పాలకొఱకె = పాల కోసమే సతిని + బెండ్లాడుట = భార్యను పెళ్లి చేసుకోవడం సంసారసుఖముకే = సంసార సుఖం కోసమే సుతులన్ + పోషించుట = కుమారులను పెంచి పోషించడం గతులకొఱకె = (చనిపోయాక) ఉత్తమ గతుల (కార్యక్రమాల) కోసమే సైన్యముల్ + గూర్చుట = సైన్యాన్ని సమకూర్చుకోవడం శత్రుభయమునకే = శత్రువుల భయం వల్లనే సాము నేర్చుటలు + ఎల్ల = యుద్ధ విద్యలు నేర్చుకోవడమంతా చావుకొఱకె = (ఇతరులను) చంపడం కోసమే దానము + ఇచ్చుటయు = దానం చేయడం కూడా ముందటి + సంచితమునకే = (వచ్చే జన్మకు) పుణ్యం పోగుచేసుకోవడం కోసమే ఘనముగాన్ + చదువుట = గొప్పగా చదువుకోవడం కడుపుకొఱకె = పొట్ట నింపుకోవడం కోసమే ఇతర కామంబున్ + కోరక = ఇతర కోరికలు ఏవీ కోరకుండా సతతముగను = ఎల్లప్పుడూ భక్తి నీయందున్ + నిలుపుట = భక్తిని నీ మీద నిలపడం ముక్తికొఱకె = మోక్షం కోసమే (మకుటం) = (మొదటి పద్యంలోని మకుటమే పునరావృతం)
తాత్పర్యం
ఓ నరసింహ స్వామీ! గొప్ప విద్యలన్నీ నేర్చేది అన్నవస్త్రాల కోసమే. పశువులను సంపాదించేది పాల కోసమే. పెళ్లి చేసుకునేది సంసార సుఖం కోసమే. కొడుకులను పెంచేది ఉత్తమ గతుల (పరలోక క్రియల) కోసమే. సైన్యాన్ని సమకూర్చేది శత్రుభయం వల్లనే. యుద్ధ విద్యలు నేర్చేది ఇతరులను చంపడానికే. దానాలు చేసేది కూడా వచ్చే జన్మకు పుణ్యం కూడబెట్టుకోవడానికే. గొప్ప చదువులన్నీ పొట్ట నింపుకోవడానికే. ఇన్ని స్వార్థపూరిత లౌకిక ప్రయోజనాలకు భిన్నంగా, ఇతర కోరికలేవీ కోరకుండా, ఎల్లప్పుడూ నీపై భక్తి నిలపడం ఒక్కటే శాశ్వతమైన "ముక్తి" కోసం చేసే పని.
విశ్లేషణ
ఈ పద్యం మానవుడు చేసే ప్రతి లౌకిక క్రియ వెనుక ఉన్న స్వార్థపూరితమైన, తాత్కాలికమైన ప్రయోజనాన్ని (కామ్య కర్మ) విశ్లేషిస్తూ, దానికి పూర్తి భిన్నమైన నిష్కామ భక్తి యొక్క గొప్పతనాన్ని స్థాపిస్తుంది.
1. వేదాంత విశేషాలు: కామ్య కర్మ vs నిష్కామ భక్తి
కామ్య కర్మల విశ్లేషణ: పద్యంలోని మొదటి ఏడు పాదాలు 'కామ్య కర్మల' జాబితా. కామ్య కర్మ అంటే ఒక కోరికను ఆశించి చేసే పని. చదువు (పొట్టకూటి కోసం), దానం (పుణ్యం కోసం), సంతానం (గతుల కోసం) - ఇవన్నీ ఈ లోకంలోనో, పరలోకంలోనో ఒక ప్రతిఫలాన్ని ఆశించి చేసేవే. ఈ కర్మలన్నీ జీవుడిని పుణ్య-పాప ఫలాలతో బంధించి, తిరిగి జనన మరణ చక్రంలో పడేస్తాయి.
నిష్కామ సాధన: "యితర కామంబుఁ గోరక... భక్తి నీయందు నిలుపుట ముక్తికొఱకె" అనేది నిష్కామ కర్మకు, నిష్కామ భక్తికి అసలైన నిర్వచనం. భగవంతుని నుండి మోక్షం తప్ప మరే ఇతర లౌకిక ప్రయోజనాన్ని ఆశించకుండా చేసే భక్తి ఒక్కటే జీవుడిని కర్మ బంధాల నుండి విడిపించి, శాశ్వతమైన ముక్తిని ప్రసాదిస్తుంది. ఇది భగవద్గీతలోని "కర్మణ్యేవాధికారస్తే మా ఫలేషు కదాచన" (కర్మ చేయడమే నీ వంతు, ఫలం ఆశించవద్దు) అనే సూత్రానికి భక్తి మార్గంలో చేసిన వ్యాఖ్యానం.
2. సామాజిక విమర్శ మరియు లౌకిక విశ్లేషణ:
ప్రేరణల యొక్క వాస్తవికత: కవి ఇక్కడ సమాజాన్ని ఆదర్శవాద కోణంలో కాకుండా, వాస్తవిక (pragmatic) కోణంలో చూస్తున్నాడు. మనుషులు చేసే ప్రతి పని వెనుక ఒక స్వప్రయోజనం దాగి ఉంటుందని నిర్మొహమాటంగా చెబుతున్నాడు. "సాము నేర్చుటలెల్ల చావుకొఱకె", "ఘనముగాఁ జదువుట కడుపుకొఱకె" వంటి వాక్యాలు సమాజంలోని ఆదర్శాల వెనుక ఉన్న కఠినమైన, స్వార్థపూరితమైన వాస్తవాలను ఎత్తిచూపుతాయి.
3. శైలీ సౌందర్యం :
వ్యాకరణం ద్వారా వేదాంతాన్ని పలికించడం (ఏకపద పునరావృత్తి):
కవి ఈ పద్యంలో "...కొఱకె" (...కే) అనే చతుర్థీ విభక్తి ప్రత్యయాన్ని పదే పదే వాడటంలో లోతైన విశేషం ఉంది.
వ్యాకరణం ప్రకారం, చతుర్థీ విభక్తి "సంప్రదానం" (ఒక ప్రయోజనం కోసం లేదా ఒక లక్ష్యం కోసం) అనే అర్థాన్ని సూచిస్తుంది.
కవి మొదటి ఏడు పాదాలలో ఈ ప్రత్యయాన్ని పునరావృతం చేయడం ద్వారా, ప్రతి లౌకిక చర్య వెనుక ఒక స్వార్థపూరితమైన, తాత్కాలికమైన, బంధన కారకమైన ప్రయోజనం ("కామం") ఉందని నొక్కి చెప్పాడు.
చివరి పాదంలో, మళ్లీ అదే చతుర్థీ విభక్తిని "ముక్తికొఱకె" అని వాడి, దానికి "యితర కామంబుఁ గోరక" (ఇతర కోరికలు లేకుండా) అనే షరతును జోడించాడు. దీని ద్వారా, కవి లౌకిక ప్రయోజనాలకు మరియు ఏకైక, నిష్కామమైన "ముక్తి" అనే పరమ ప్రయోజనానికి మధ్య ఉన్న అపారమైన తేడాను ఒకే వ్యాకరణ రూపం ద్వారా అద్భుతంగా ఆవిష్కరించాడు.
అగ్రీకరణం: మొదటి ఏడు పాదాలలో లౌకిక ప్రయోజనాల జాబితాను పెంచుతూ వెళ్లి, చివరి పాదంలో దానికి పూర్తి భిన్నమైన, అత్యున్నతమైన "ముక్తికొఱకె" అనే ప్రయోజనాన్ని చెప్పడంతో పద్యం ఒక భావ ఉన్నతిని చేరుకుంటుంది. ఈ నిర్మాణం నిష్కామ భక్తి యొక్క గొప్పతనాన్ని అద్భుతంగా ఆవిష్కరిస్తుంది.
