నరసింహ శతక విశ్లేషణ
పద్యం - 30 (భక్తి లేని జన్మ వ్యర్థం)
సీ. భువనరక్షక! నిన్నుఁబొగడనేరని నోరు
ప్రజకు గోచరమైన పాడుబొంద
సురవరార్చిత! నిన్నుఁజూడఁగోరని కనుల్
జలము లోపల నెల్లిసరపుగుండ్లు
శ్రీరమాధిప! నీకుసేవఁజేయని మేను
కూలి కమ్ముడువోని కొలిమితిత్తి
వేడ్కతో నీ కథల్వినని కర్ణములైనఁ
గఠినశిలాదులఁగలుగు తొలలు
తే. పద్మలోచన! నీ మీఁద భక్తిలేని
మానవుఁడు రెండుపాదాల మహిషమయ్య
భూషణవికాస! శ్రీధర్మపురనివాస!
దుష్టసంహార! నరసింహ దురితదూర!
ప్రతి పదార్థం
భువనరక్షక! = లోకాలను రక్షించేవాడా! నిన్నున్ + పొగడన్ + నేరని నోరు = నిన్ను కీర్తించడం చేతకాని నోరు ప్రజకున్ + గోచరమైన = ప్రజలకు కనిపించే పాడు + బొంద = పాడుబడిన గొయ్యి (నిరుపయోగమైనది) సురవర + అర్చిత! = దేవతా శ్రేష్ఠులచే పూజింపబడేవాడా! నిన్నున్ + చూడన్ + కోరని కనుల్ = నిన్ను చూడాలని కోరుకోని కళ్ళు జలము లోపలన్ = నీటి లోపల ఉండే నెల్లిసరపు + గుండ్లు = నున్నటి గులకరాళ్ళు (ఏ రసాన్నీ పీల్చుకోలేనివి) శ్రీరమా + అధిప! = లక్ష్మీదేవికి భర్త అయినవాడా! నీకున్ + సేవన్ + చేయని మేను = నీకు సేవ చేయని ఈ శరీరం కూలికిన్ + అమ్ముడు + పోని = కనీసం కూలికి కూడా అమ్ముడుపోని (పనికిరాని) కొలిమి + తిత్తి = (గాలి ఊదే) కొలిమి తిత్తి వేడ్కతోన్ + నీ కథల్ + వినని = సంతోషంతో నీ కథలను వినని కర్ణములు + ఐనన్ = చెవులైనా కఠిన + శిల + ఆదులన్ + కలుగు = గట్టి బండరాళ్ళలో ఉండే తొలలు = రంధ్రాలు (నిరుపయోగమైనవి) పద్మలోచన! = పద్మాల వంటి కన్నులు కలవాడా! నీ మీఁదన్ + భక్తిలేని = నీ పట్ల భక్తి లేనటువంటి మానవుఁడు = మనిషి రెండు + పాదాల + మహిషము + అయ్య = రెండు కాళ్ళు ఉన్న దున్నపోతే (జంతువే) (మకుటం) = (మొదటి పద్యంలోని మకుటమే పునరావృతం)
తాత్పర్యం
ఓ భువనరక్షకా, నరసింహ స్వామీ! నిన్ను కీర్తించని నోరు ప్రజలకు కనిపించే ఒక పాడుబడిన గొయ్యి. నిన్ను చూడాలని కోరని కళ్ళు నీటిలో ఉండే నున్నటి గులకరాళ్ళ వంటివి. నీకు సేవ చేయని ఈ శరీరం, కనీసం కూలికి కూడా పనికిరాని కొలిమితిత్తి లాంటిది. నీ కథలను ఆనందంగా వినని చెవులు, గట్టి బండరాళ్ళలో ఉండే నిరుపయోగమైన రంధ్రాల వంటివి. ఓ పద్మాక్షా! నీ మీద భక్తి లేని మనిషి, రెండు కాళ్ళతో తిరిగే దున్నపోతుతో సమానం.
విశ్లేషణ
కవి ఈ పద్యం రచించడంలో పోతన ప్రభావం ప్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తుంది. పద్యం మానవ జన్మ యొక్క సార్థకతను నిర్వచిస్తుంది. భగవంతుడు ఇచ్చిన ఇంద్రియాలను ఆయన సేవకే వినియోగించాలని, లేనిచో మానవ జన్మకు, జంతు జన్మకు తేడా లేదని కవి తీవ్రమైన పదజాలంతో హెచ్చరిస్తున్నాడు.
1. వేదాంత విశేషాలు: మానవ జన్మ యొక్క ప్రయోజనం
జంతూనాం నరజన్మ దుర్లభం: ఆది శంకరులు చెప్పినట్లు, జీవరాసులన్నింటిలోనూ మానవ జన్మ అత్యంత అరుదైనది. ఎందుకంటే, కేవలం మానవులకు మాత్రమే విచక్షణ (ఏది మంచి, ఏది చెడు అని తెలుసుకునే శక్తి) మరియు భగవంతుని తెలుసుకునే అవకాశం (మోక్ష సాధన) ఉంటాయి.
పశుభిః సమానః: "ఆహారనిద్రాభయమైథునం చ సామాన్యమేతత్ పశుభిర్నరాణామ్" - అనగా, ఆహారం, నిద్ర, భయం, సంతానోత్పత్తి వంటివి మనుషులకు, జంతువులకు సమానమే. ధర్మం (లేదా భక్తి) మాత్రమే మనిషిని జంతువు నుండి వేరు చేస్తుంది. ఈ భక్తి లేనప్పుడు, కవి చెప్పినట్లు "మానవుఁడు రెండుపాదాల మహిషమయ్య".
2. యోగ విశేషాలు: ఇంద్రియ సాధన మరియు చక్రాలు ఈ పద్యం యోగశాస్త్రంలోని 'ఇంద్రియ నిగ్రహం', 'ప్రత్యాహారం' అనే భావనలకు భక్తి మార్గంలో ఒక చక్కని వ్యాఖ్యానం. ఇంద్రియాలను కేవలం అణచివేయడమే కాదు, వాటిని దైవీకరించడం (Divine Transformation) ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
నోరు (వాక్ ఇంద్రియం) -> విశుద్ధి చక్రం (Throat Chakra): నోరు కీర్తించడానికి ఉంది. భగవత్ కీర్తన చేయని నోరు 'పాడుబొంద'. భగవత్ కీర్తన ఈ చక్రాన్ని శుద్ధి చేస్తుంది.
కళ్ళు (జ్ఞానేంద్రియం) -> ఆజ్ఞా చక్రం (Third Eye Chakra): కళ్ళు భగవంతుని రూపాన్ని, సృష్టిలోని ఆయన మహిమను చూడటానికి ఉన్నాయి. ఆ దృష్టి లేని కళ్ళు 'నెల్లిసరపుగుండ్లు' (చైతన్యం లేని రాళ్ళు). భగవత్ దర్శనం ఆజ్ఞా చక్రాన్ని ఉత్తేజపరుస్తుంది.
చెవులు (జ్ఞానేంద్రియం) -> విశుద్ధి చక్రం (ఆకాశ తత్త్వం): చెవులు భగవంతుని కథలను వినడానికి (శ్రవణం) ఉన్నాయి. వినని చెవులు 'రాతి తొలలు'. శ్రవణం ఆకాశ తత్త్వాన్ని, విశుద్ధి చక్రాన్ని శుద్ధి చేస్తుంది.
శరీరం (కర్మేంద్రియం) -> అనాహత/మణిపూరక చక్రాలు: ఈ శరీరం సేవ చేయడానికి ఉంది. సేవ చేయని శరీరం 'కొలిమితిత్తి' (కేవలం గాలి ఊదే నిస్సారమైన వస్తువు). హృదయపూర్వకమైన సేవ (అనాహతం), శక్తివంతమైన కర్మ (మణిపూరకం) ఈ చక్రాలను క్రియాశీలం చేస్తాయి.
భక్తి లేనప్పుడు, ఈ ఇంద్రియాలు, చక్రాలు వాటి నిజమైన ప్రయోజనాన్ని కోల్పోయి, కేవలం భౌతికమైన, జంతుపరమైన స్థాయిలోనే పనిచేస్తాయని కవి హెచ్చరిస్తున్నాడు.
3. శైలీ సౌందర్యం :
శక్తివంతమైన రూపక అలంకారం: కవి ఈ పద్యంలో వాడిన ప్రతి ఉపమానం (గొయ్యి, గులకరాళ్ళు, కొలిమితిత్తి, రాతితొలలు, దున్నపోతు) చాలా శక్తివంతమైనది. ఇది పాఠకుడిని తీవ్రంగా ఆలోచింపజేస్తుంది. ఇది కేవలం పోలిక కాదు, "భక్తి లేని నోరు అంటే పాడుబొంద" అని నిశ్చయంగా చెప్పడం (రూపక అలంకారం), ఈ భావన యొక్క తీవ్రతను పెంచుతుంది.
