పద్యం - 12 (బాధ్యత మరియు జవాబుదారీతనం)
సీ. పసరంబు పంజైనఁ బసులకాపరి తప్పు
ప్రజలు దుర్జనులైన ప్రభుని తప్పు
భార్య గయ్యాళైనఁ బ్రాణనాథుని తప్పు
తనయుఁడు దుష్టైన తండ్రి తప్పు
సైన్యంబు చెదరిన సైన్యనాథుని తప్పు
కూఁతురు చెడుగైన మాత తప్పు
అశ్వంబు చెడుగైన నారోహకుని తప్పు
దంతి దుష్టైన మామంతు తప్పు
తే. ఇట్టి తప్పు లెరుంగక యిచ్చవచ్చి
నటుల మెలఁగుదు రిప్పుడీ యవని జనులు
భూషణవికాస! శ్రీధర్మపురనివాస!
దుష్టసంహార! నరసింహ దురితదూర!
ప్రతి పదార్థం
పసరంబు పంజైనన్ = పశువు తప్పిపోతే (నశిస్తే) పసులకాపరి తప్పు = పశువుల కాపరిదే తప్పు ప్రజలు దుర్జనులు ఐనన్ = ప్రజలు చెడ్డవారైతే ప్రభుని తప్పు = రాజుదే తప్పు భార్య గయ్యాళి ఐనన్ = భార్య గయ్యాళి అయితే ప్రాణనాథుని తప్పు = భర్తదే తప్పు తనయుఁడు దుష్టుడు ఐనన్ = కొడుకు దుర్మార్గుడైతే తండ్రి తప్పు = తండ్రిదే తప్పు సైన్యంబు చెదరినన్ = సైన్యం చెల్లాచెదురైతే సైన్యనాథుని తప్పు = సేనాధిపతిదే తప్పు కూఁతురు చెడుగైనన్ = కూతురు చెడ్డదైతే మాత తప్పు = తల్లిదే తప్పు అశ్వంబు చెడుగైనన్ = గుర్రం చెడ్డదైతే ఆరోహకుని తప్పు = దానిపై స్వారీ చేసేవాడిదే తప్పు దంతి దుష్టుడు ఐనన్ = ఏనుగు మదమెక్కితే మామంతు తప్పు = మావటివాడిదే తప్పు ఇట్టి తప్పులు = ఇటువంటి (తమ) బాధ్యతలను, తప్పులను ఎరుంగక = తెలుసుకోకుండా ఇప్పుడు ఈ అవని జనులు = ఇప్పుడు ఈ భూమి మీద ప్రజలు ఇచ్చ వచ్చిన అటులన్ = తమకు ఇష్టం వచ్చినట్లుగా మెలఁగుదురు = ప్రవర్తిస్తున్నారు (మకుటం) = (మొదటి పద్యంలోని మకుటమే పునరావృతం)
తాత్పర్యం
పశువులు తప్పిపోతే కాపరిది, ప్రజలు చెడ్డవారైతే రాజుది, భార్య గయ్యాళి అయితే భర్తది, కొడుకు దుష్టుడైతే తండ్రిది, సైన్యం చెదిరితే సేనాధిపతిది, కూతురు చెడిపోతే తల్లిది, గుర్రం చెడ్డదైతే రౌతుది, ఏనుగు మదమెక్కితే మావటివాడిది తప్పు. ఓ నరసింహ స్వామీ, నేటి ప్రజలు ఇటువంటి తమ బాధ్యతలను, తప్పులను తెలుసుకోకుండా, తమకు ఇష్టం వచ్చినట్లు ప్రవర్తిస్తున్నారు.
విశ్లేషణ
ఈ పద్యం యొక్క ప్రధాన సందేశం బాధ్యత, జవాబుదారీతనం. కవి ఈ పద్యంలో ఏ ఒక్క వర్గాన్నీ వదలకుండా, కుటుంబం నుండి రాజ్యం వరకు ప్రతి వ్యవస్థలోనూ నాయకుని బాధ్యతను గుర్తుచేస్తున్నాడు.
1. సామాజిక, నైతిక విశ్లేషణ:
నాయకత్వ సూత్రం: ఈ పద్యం ఒక సార్వకాలిక నాయకత్వ, నిర్వహణ సూత్రాన్ని చెబుతుంది. ఏ వ్యవస్థలోనైనా, దాని పరిధిలో జరిగే వైఫల్యానికి ఆ వ్యవస్థ యొక్క నాయకుడే అంతిమ బాధ్యత వహించాలి. తన కింద ఉన్నవారిని సరైన మార్గంలో నడిపించడం, వారి తప్పులను సరిదిద్దడం నాయకుని ప్రథమ కర్తవ్యం.
సామాజిక విమర్శ: "ఇప్పుడీ యవని జనులు" అని కవి తన కాలం నాటి సమాజంపై చేస్తున్న విమర్శ ఇది. బాధ్యతలను విస్మరించి, తమ వైఫల్యాలకు ఇతరులను నిందిస్తూ, స్వేచ్ఛ పేరుతో ఇష్టానుసారంగా ప్రవర్తించే తత్వం సమాజ పతనానికి దారితీస్తుందని కవి హెచ్చరిస్తున్నాడు. ఈ విమర్శ నేటి సమాజానికి కూడా అద్దం పడుతుంది.
కుటుంబ వ్యవస్థ ప్రాముఖ్యత: కొడుకు చెడితే తండ్రిది, కూతురు చెడితే తల్లిది తప్పు అని చెప్పడం ద్వారా, సమాజానికి మూలమైన కుటుంబ వ్యవస్థలో తల్లిదండ్రుల పాత్ర ఎంత కీలకమైనదో కవి నొక్కి చెబుతున్నాడు. పిల్లల పెంపకంలో తల్లిదండ్రుల బాధ్యతను ఇది గుర్తుచేస్తుంది.
2. ధార్మిక, ఆధ్యాత్మిక విశ్లేషణ:
స్వధర్మ పాలన: భగవద్గీత చెప్పినట్లు, ప్రతి వ్యక్తి తమకు నిర్దేశించిన కర్తవ్యాన్ని (స్వధర్మాన్ని) నిబద్ధతతో నిర్వర్తించాలి. రాజు, తండ్రి, తల్లి, సేనాధిపతి - వీరందరూ తమ తమ ధర్మాలను విస్మరించడం వలనే సమాజంలో అశాంతి, అధర్మం ప్రబలుతాయి. తమ కర్తవ్యాన్ని బాధ్యతాయుతంగా నిర్వర్తించడమే ఒక రకమైన కర్మ యోగం.
ధర్మో రక్షతి రక్షితః: "ధర్మాన్ని రక్షించిన వాడిని ధర్మమే రక్షిస్తుంది" అనే సూక్తి ఇక్కడ వర్తిస్తుంది. రాజు తన రాజధర్మాన్ని పాటిస్తే, ఆ ధర్మమే రాజ్యాన్ని కాపాడుతుంది. తల్లిదండ్రులు తమ ధర్మాన్ని పాటిస్తే, ఆ ధర్మమే కుటుంబాన్ని కాపాడుతుంది. ధర్మాన్ని విస్మరిస్తే, పతనం అనివార్యం.
3. శైలీ సౌందర్యం (Literary Merit):
దృష్టాంత అలంకారం: కవి తాను చెప్పదలచుకున్న "బాధ్యత" అనే ఒకే ఒక సూత్రాన్ని బలంగా చెప్పడానికి ఎనిమిది విభిన్నమైన, సులభంగా అర్థమయ్యే ఉదాహరణలను (దృష్టాంతాలను) ఉపయోగించాడు. పశువుల కాపరి నుండి రాజు వరకు, మావటి నుండి తల్లి వరకు సమాజంలోని అన్ని స్థాయిల నుండి ఉదాహరణలు తీసుకోవడం కవి యొక్క పరిశీలనా శక్తికి, నిర్మాణ చాతుర్యానికి నిదర్శనం. ఈ పునరావృతం పాఠకుని మనస్సులో విషయాన్ని బలంగా నాటుకునేలా చేస్తుంది.
వ్యాఖ్యానం
శనగల శేష ఆంజనేయ గోపాల్,
జిల్లా పరిషత్ ఉన్నత పాఠశాల,
మందడం, గుంటూరు జిల్లా
