మానస సంచరరే - సంపూర్ణ వివరణ

 శ్రీమాతా జ్యోతిషాలయం

మానస సంచరరే - సంపూర్ణ వివరణ

రచన: సదాశివ బ్రహ్మేంద్రస్వామి రాగం: సామ తాళం: ఆది భాష: సంస్కృతం

ప్రతిపదార్థ తాత్పర్యములు

పల్లవి:

"మానస సంచరరే బ్రహ్మణి | మానస సంచరరే ||"

ప్రతిపదార్థం:

• మానస = ఓ మనసా!

• సంచరరే = సంచరించుము / విహరించుము / నిమగ్నమవ్వు

• బ్రహ్మణి = పరబ్రహ్మము నందు

తాత్పర్యం: ఓ నా మనసా! ఇతర లౌకిక విషయాలన్నింటినీ వదిలి, ఎల్లప్పుడూ ఆ పరబ్రహ్మ తత్త్వమునందే సంచరించుము. ఆ బ్రహ్మానందంలోనే విహరించుము.

అనుపల్లవి:

"మద శిఖి పింఛా అలంకృత చికురే | మహనీయ కపోల విచిత్ర ముకురే ||"

ప్రతిపదార్థం:

• మద శిఖి పింఛ = మదించిన నెమలి యొక్క ఈకచే

• అలంకృత చికురే = అలంకరించబడిన ముంగురులు కలవాని యందు

• మహనీయ కపోల = గొప్పవైన చెక్కిళ్ళు కలవాని యందు

• విచిత్ర ముకురే = అద్దము వలె విచిత్రమైన ముఖము కలవాని యందు (సంచరించుము)

తాత్పర్యం: మదించిన నెమలి ఈకతో అలంకరించబడిన ముంగురులు కలవాడు, భక్తుల ప్రతిబింబాన్ని చూపించే అద్దం వంటి అందమైన, గొప్పవైన చెక్కిళ్ళు కలవాడు అయిన ఆ శ్రీకృష్ణుని (సగుణ బ్రహ్మము) యందు, ఓ మనసా, సంచరించుము.

చరణం:

"శ్రీరమణి కుచ దుర్గ విహారే | సేవక జన మందిర మందారే ||" "పరమ హంస ముఖ చంద్ర చకోరే | పరి పూరిత మురళీ రవధారే ||"

ప్రతిపదార్థం:

• శ్రీరమణి = లక్ష్మీదేవి యొక్క

• కుచ దుర్గ = వక్షోజాలనే కోట యందు

• విహారే = విహరించే వాని యందు (శ్రీమహావిష్ణువు)

• సేవక జన = సేవకులైన భక్తుల యొక్క

• మందిర = ఇండ్లకు

• మందారే = కల్పవృక్షమైన వాని యందు

• పరమ హంస = పరమహంసల వంటి గొప్ప యోగుల యొక్క

• ముఖ చంద్ర = ముఖమనే చంద్రునికి

• చకోరే = చకోర పక్షి వంటి వాని యందు

• పరి పూరిత = నింపబడిన

• మురళీ రవధారే = మురళి నుండి వచ్చే నాద ప్రవాహము కలవాని యందు (సంచరించుము)

తాత్పర్యం: లక్ష్మీదేవి వక్షోజాలనే దుర్గంలో విహరించేవాడు, తన భక్తుల ఇళ్లకు కల్పవృక్షంలా కోరికలు తీర్చేవాడు, పరమహంసల వంటి గొప్ప యోగులు తమ ముఖమనే చంద్రునితో ఎల్లప్పుడూ ఎవరిని దర్శిస్తూ ఉంటారో ఆ చకోర పక్షి వంటివాడు, తన మురళి నుండి వచ్చే నాద ప్రవాహంతో జగత్తును నింపేవాడు అయిన ఆ పరమాత్మ యందు, ఓ మనసా, సంచరించుము.

కీర్తనలోని యోగ, ఆధ్యాత్మిక, వేదాంత రహస్యాలు

సదాశివ బ్రహ్మేంద్రులు ఒక అవధూత, జీవన్ముక్తులు. వారి కీర్తనలు వారి అనుభూతి నుండి వెలువడిన వేదాంత సూత్రాలు.

1. అద్వైత వేదాంత సారం: "మానస సంచరరే బ్రహ్మణి"

ఈ కీర్తన యొక్క ఆత్మ ఈ ఒక్క వాక్యంలోనే ఉంది. ఇది అద్వైత సిద్ధాంతానికి సరళమైన, శక్తివంతమైన వ్యాఖ్యానం. ఇక్కడ కవి తన మనసుకే నేరుగా ఉపదేశం చేస్తున్నారు. "ఓ మనసా, బయట ప్రపంచంలో, ఇంద్రియ సుఖాలలో, బంధాలలో సంచరించడం ఆపి, నీ నిజ స్వరూపమైన, సర్వాంతర్యామి అయిన ఆ పరబ్రహ్మము నందు సంచరించు" అని చెప్పడం ద్వారా, జీవాత్మ-పరమాత్మల ఐక్యతను సూచిస్తున్నారు. ఇది కేవలం ప్రార్థన కాదు, ఒక ధ్యాన పద్ధతి.

2. సగుణోపాసన నుండి నిర్గుణ తత్త్వానికి ప్రయాణం

సాధారణ భక్తులకు నిరాకారమైన, నిర్గుణమైన బ్రహ్మాన్ని ధ్యానించడం కష్టం. అందుకే బ్రహ్మేంద్రులవారు అనుపల్లవి, చరణాలలో కృష్ణుని లేదా విష్ణువు యొక్క అందమైన రూపాన్ని (సగుణ బ్రహ్మం) వర్ణించారు. నెమలి పించం, అందమైన ముఖం, మురళి వంటి వర్ణనలు మనసును సులభంగా ఆకర్షించి, లగ్నం చేస్తాయి. ఇలా సగుణ రూపాన్ని ధ్యానిస్తూ, మనసు ఏకాగ్రతను పొందాక, దానిని నెమ్మదిగా ఆ రూపానికి ఆధారమైన నిర్గుణ, నిరాకార బ్రహ్మము వైపు (పల్లవిలో చెప్పినట్లు) మళ్ళించాలి. ఇది వేదాంత సాధనలో ఒక ముఖ్యమైన మెట్టు.

3. "పరమ హంస ముఖ చంద్ర చకోరే" - ఉన్నతమైన ఆధ్యాత్మిక స్థితి

ఈ వాక్యం చాలా గూఢమైన అర్థాన్ని కలిగి ఉంది.

• పరమహంసలు: హంసకు పాలను, నీటిని వేరుచేసే శక్తి ఉన్నట్లు, ఏది నిత్యమో, ఏది అనిత్యమో తెలుసుకుని, బ్రహ్మానుభూతిలో స్థిరంగా ఉండే గొప్ప యోగులను "పరమహంసలు" అంటారు.

• చంద్ర చకోరాలు: చకోర పక్షులు చంద్రుని వెన్నెలనే ఆహారంగా తీసుకుని జీవిస్తాయని కవి సమయం. పరమహంసలు చకోర పక్షులైతే, భగవంతుని ముఖమే చంద్రుడు. వారు ఆ భగవంతుని ముఖ దర్శనం అనే వెన్నెలనే తాగుతూ ఆనందాన్ని పొందుతారు. ఇది భగవంతునికి, జ్ఞానియైన భక్తునికి ఉన్న అద్భుతమైన, విడదీయరాని సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది.

4. రాగ విశిష్టత: సామ రాగం

ఈ కీర్తనకు సామ రాగాన్ని ఎంచుకోవడం చాలా అర్థవంతమైనది.

• స్వరాలు: ఇది ఒక ఔడవ-షాడవ రాగం.

  • ఆరోహణ: స గ₃ మ₁ ప ని₃ స

  • అవరోహణ: స ని₃ ప మ₁ గ₃ రి₂ స

• శాంతి మరియు ప్రశాంతత: సామ రాగం అత్యంత శాంతమైన, ప్రశాంతమైన, ధ్యానానికి అనుకూలమైన రాగం. మనసును బ్రహ్మమునందు లగ్నం చేయమని చెప్పే కీర్తనకు ఇంతకంటే గొప్ప రాగం ఉండదు.

• సామ వేదంతో సంబంధం: ఈ రాగం పేరులోనే "సామ" అని ఉంది. భారతీయ సంగీతానికి మూలమైన సామవేదంతో దీనికి సంబంధం ఉంది. వేదసారమైన బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని చెప్పే కీర్తనకు, వేద సంబంధమైన రాగాన్ని ఎంచుకోవడం బ్రహ్మేంద్రుల వారి ప్రతిభకు నిదర్శనం.

• శుద్ధ మధ్యమం యొక్క పాత్ర: ఈ రాగం యొక్క హీలింగ్ శక్తికి, ముఖ్యంగా ఉన్నత చక్రాలను ప్రభావితం చేసే గుణానికి, అందులోని శుద్ధ మధ్యమం (మ₁) ఒక కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. నాద యోగ శాస్త్రం ప్రకారం, శుద్ధ మధ్యమం నేరుగా అనాహత చక్రంతో (హృదయ కేంద్రం) సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. ఈ స్వరం యొక్క సహజమైన, సమతుల్యమైన కంపనం హృదయ చక్రాన్ని తెరిచి, ప్రేమ, శాంతి వంటి భావాలను పెంపొందిస్తుంది. హృదయం సమతుల్యంగా ఉన్నప్పుడు, శక్తి ప్రవాహం పైనున్న విశుద్ధ, ఆజ్ఞా చక్రాలకు సజావుగా సాగుతుంది.

5. చక్రాలపై ప్రభావం: ఒక అనుభూతి విశ్లేషణ

ఈ కీర్తన వింటున్నప్పుడు అనాహత, విశుద్ధ, ఆజ్ఞా చక్రాలు ఉత్తేజితం అవ్వడం ఒక సహజమైన, లోతైన ఆధ్యాత్మిక అనుభవం. దీనికి రాగం, సాహిత్యం, మరియు వాగ్గేయకారుని తపోశక్తి కారణం.

• అనాహత చక్రం (హృదయం): సామ రాగం యొక్క శాంతమైన, కరుణామయమైన స్వరాలు, ముఖ్యంగా శుద్ధ మధ్యమం, నేరుగా హృదయాన్ని తాకుతాయి. చరణంలోని "శ్రీరమణి కుచ దుర్గ విహారే" అనే వాక్యం హృదయ స్థానంపై ఏకాగ్రతను నిలుపుతుంది. ఇది ప్రేమ, కరుణ వంటి భావాలను పెంపొందిస్తుంది.

• విశుద్ధ చక్రం (కంఠం): ఈ చక్రం శబ్దానికి, స్వీయ వక్యక్తీకరణకు (self-expression) కేంద్రం. "పరి పూరిత మురళీ రవధారే" అనే వాక్యం, ఆ దివ్యమైన మురళీ నాదం మన విశుద్ధ చక్రాన్ని శుద్ధి చేస్తున్న అనుభూతిని కలిగిస్తుంది.

• ఆజ్ఞా చక్రం (భ్రూ మధ్యం): పల్లవిలోని "మానస సంచరరే బ్రహ్మణి" అనే వాక్యమే ఒక ధ్యాన సూత్రం. ఇది మనసుకు ఇచ్చే ఆదేశం. సామ రాగం మనసును అంతర్ముఖం చేసి, అనవసర ఆలోచనలను తగ్గించి, ఏకాగ్రతను పెంచుతుంది. ఈ ఏకాగ్రతే ఆజ్ఞా చక్రాన్ని ఉత్తేజపరుస్తుంది.

సంక్షిప్తంగా, ఈ కీర్తన ఒక సంపూర్ణమైన నాద యోగ సాధన. ఇది మనస్సును భౌతిక స్థాయి నుండి ఉన్నతమైన ఆధ్యాత్మిక స్థాయికి తీసుకువెళుతుంది.

కల్యాణీగోపాల్