పద్యం - 9 (అంత్యకాలపు ఆవేదన)
సీ. తనువులో బ్రాణంబు తలఁగి పోయెడువేళ -
యమభటుల్ రయమున నరుగుదెంచి
ప్రాణబంధము చేసికొనిపోవ వచ్చిన
భయముచేఁ గంపంబు నొందువేళ
బంధుకోటులు గొంత పరివేష్టించియు
గొల్లు గొల్లని యేడ్వఁజొచ్చువేళ
కఫ వాత పైత్యముల్ గంఠమందున నిండి
కంఠనాళము గ్రుంగి కలఁగువేళ
తే. అట్టికాలంబునందు నిన్నరసి వేఁడ
శక్తియును లేదు నాకింక సత్వరముగ
భూషణవికాస! శ్రీధర్మపురనివాస!
దుష్టసంహార! నరసింహ దురితదూర!
ప్రతి పదార్థం
తనువులో = ఈ శరీరంలో ప్రాణంబు తలఁగి పోయెడు వేళ = ప్రాణం తొలగిపోయే సమయంలో యమభటుల్ = యమధర్మరాజు యొక్క సేవకులు రయమునన్ అరుగుదెంచి = వేగంగా వచ్చి ప్రాణబంధము చేసి = ప్రాణాలను బంధించి కొనిపోవ వచ్చిన = తీసుకువెళ్ళడానికి వచ్చినప్పుడు భయముచేన్ = భయంతో కంపంబు నొందు వేళ = శరీరం వణికిపోతున్న సమయంలో బంధుకోటులు = కోట్లాది బంధువులు గొంత పరివేష్టించియున్ = చుట్టూ చేరి గొల్లు గొల్లని = పెద్దగా, గొల్లుమని ఏడ్వన్ చొచ్చు వేళ = ఏడవడం మొదలుపెట్టిన సమయంలో కఫ వాత పైత్యముల్ = కఫము, వాతము, పైత్యము అనే త్రిదోషాలు కంఠమందునన్ నిండి = గొంతులో నిండిపోయి కంఠనాళము గ్రుంగి = గొంతు పూడుకుపోయి కలఁగు వేళ = శరీరం, మనస్సు కలత చెందుతున్న సమయంలో అట్టి కాలంబునందున్ = అటువంటి (చివరి) సమయంలో నిన్నున్ అరసి వేఁడన్ = నిన్ను స్మరించి ప్రార్థించడానికి నాకు శక్తియును లేదు = నాకు శక్తి ఉండదు ఇంకన్ సత్వరముగ = కాబట్టి, ఇప్పుడే వేగంగా (నన్ను కరుణించు) భూషణవికాస! = ఆభరణములచే ప్రకాశించువాడా! శ్రీధర్మపురనివాస! = పవిత్రమైన ధర్మపురి క్షేత్రంలో నివసించేవాడా! దుష్టసంహార! = దుష్టులను సంహరించేవాడా! నరసింహ దురితదూర! = పాపములను దూరం చేసే ఓ నరసింహ స్వామీ!
తాత్పర్యం
ఓ నరసింహ స్వామీ! నా ప్రాణం ఈ శరీరాన్ని విడిచి వెళ్ళే సమయంలో, యమభటులు వేగంగా వచ్చి నా ప్రాణాలను బంధించి తీసుకువెళ్ళడానికి సిద్ధపడినప్పుడు, భయంతో నా శరీరం వణికిపోతుండగా, నా బంధువులందరూ చుట్టూ చేరి గొల్లుమని ఏడుస్తుండగా, కఫ, వాత, పిత్త దోషాలు నా గొంతులో నిండిపోయి, మాట పెగలక నేను కలత చెందుతున్న ఆ చివరి సమయంలో, నిన్ను స్మరించి ప్రార్థించే శక్తి కూడా నాకు ఉండదు. కాబట్టి, ఓ ధర్మపురి వాసా, దయచేసి ఇప్పుడే, త్వరగా నన్ను కరుణించు.
విశ్లేషణ
ఈ పద్యం అంత్యకాలంలో జీవుడు పడే నిస్సహాయమైన, భయంకరమైన పరిస్థితిని కళ్ళకు కట్టినట్లు వివరిస్తుంది. ఇది భక్తిని వాయిదా వేయరాదనే గొప్ప హెచ్చరిక.
1. ఆధ్యాత్మిక విశేషాలు:
సాధనకు సరైన సమయం: ఆధ్యాత్మిక సాధన చేయడానికి, భగవంతుని స్మరించడానికి ఆరోగ్యంగా, శక్తివంతంగా ఉన్న సమయమే సరైనదని ఈ పద్యం నొక్కి చెబుతుంది. వృద్ధాప్యంలోనో, మరణశయ్యపైనో చూసుకోవచ్చులే అనుకోవడం అవివేకం. ఎందుకంటే ఆ సమయంలో శరీరం, మనస్సు మన అధీనంలో ఉండవు.
అంత్యకాల స్మరణ: భగవద్గీతలో చెప్పినట్లు, మరణ సమయంలో జీవుని చివరి ఆలోచన అతని తర్వాతి గతిని నిర్దేశిస్తుంది. ఆ కీలకమైన సమయంలో భగవంతుని స్మరించగలగడం ఎన్నో జన్మల పుణ్యఫలం. ఆ శక్తి తనకు ఉండదని గ్రహించిన కవి, ముందుగానే భగవంతుని శరణు వేడటం అతని వినయానికి, వివేకానికి నిదర్శనం.
2. వైరాగ్య విశేషాలు:
బంధాల నిస్సహాయత: "బంధుకోటులు... ఏడ్వఁజొచ్చువేళ" - మనం ఎంతగానో ప్రేమించే బంధువులు, మిత్రులు మరణ సమయంలో చుట్టూ చేరి ఏడవడం తప్ప ఏమీ చేయలేరు. యమభటుల నుండి వారు మనల్ని కాపాడలేరు, మన బాధను పంచుకోలేరు. ఈ కఠోర వాస్తవం, లౌకిక బంధాలపై ఉన్న మమకారాన్ని తగ్గించుకోవడానికి ప్రేరేపిస్తుంది.
దేహంపై వైరాగ్యం: కఫ, వాత, పైత్య దోషాలతో గొంతు పూడుకుపోయి, శరీరం వణికిపోయే వర్ణన, మనం ఎంతో అందంగా, బలంగా ఉందని భావించే ఈ దేహం యొక్క అసలు స్వరూపాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఇది దేహంపై భ్రాంతిని తొలగించి, వైరాగ్యాన్ని పెంచుతుంది.
3. వేదాంత విశేషాలు:
జీవుని పారతంత్రం: మరణ సమయంలో జీవుడు ఎంత పరాధీనుడో ఈ పద్యం స్పష్టం చేస్తుంది. యమభటులు, శారీరక రుగ్మతలు, మానసిక భయం అన్నీ జీవుడిని కట్టిపడేస్తాయి. ఈ పారతంత్రాన్ని గుర్తించినప్పుడే, దీని నుండి విముక్తినిచ్చే ఆ పరమాత్మ యొక్క ఆవశ్యకత అర్థమవుతుంది.
కృపయే శరణ్యం: తన సొంత ప్రయత్నం (స్మరణ) ఆ సమయంలో ఫలించదని గ్రహించిన కవి, కేవలం భగవంతుని కృపపైనే ఆధారపడుతున్నాడు. "నాకు శక్తి లేదు, కాబట్టి నీవే నన్ను కరుణించు" అని వేడుకోవడం సంపూర్ణ శరణాగతికి, అద్వైత సాధనలో అహంకార విలయనానికి మార్గం.
4. లౌకిక విశేషాలు:
వాయిదా వేయరాదు: "Don't procrastinate" అనే ఆధునిక సూత్రానికి ఈ పద్యం ఒక ఆధ్యాత్మిక వ్యాఖ్యానం. ముఖ్యమైన పనులను, ముఖ్యంగా ఆత్మశ్రేయస్సుకై చేసే పనులను, ఎప్పుడూ వాయిదా వేయకూడదు. "ఇప్పుడే, త్వరగా" (సత్వరముగ) అనే పదం యొక్క ప్రాముఖ్యతను ఇది తెలియజేస్తుంది.
మరణం పట్ల ఎరుక: మరణం అనేది జీవితంలో ఒక అనివార్యమైన ఘట్టం. దాని గురించి ఆలోచించడం అశుభం కాదు, అది ఒక వాస్తవిక దృక్పథం. మరణం యొక్క అనివార్యతను గుర్తుంచుకుంటే, మనం మన జీవితాన్ని మరింత అర్థవంతంగా, బాధ్యతాయుతంగా గడుపుతాము.
5. యోగ విశేషాలు:
ప్రాణాయామ ప్రాముఖ్యత: "ప్రాణబంధము చేసికొనిపోవ" అనే వర్ణన, ప్రాణం యొక్క ప్రాముఖ్యతను తెలియజేస్తుంది. యోగులు ప్రాణాయామం ద్వారా ప్రాణశక్తిని తమ ఆధీనంలో ఉంచుకొని, ఇష్టానుసారంగా శరీరాన్ని త్యజించగలరు. సాధారణ జీవులకు ఆ శక్తి ఉండదు.
నాడీ వ్యవస్థ వైఫల్యం: కఫ, వాత, పైత్య దోషాలు ప్రకోపించడం, గొంతు పూడుకుపోవడం వంటివి మరణ సమయంలో నాడీ వ్యవస్థ, ప్రాణవాయువు ప్రసరించే మార్గాలు విఫలమవడాన్ని సూచిస్తాయి. ముఖ్యంగా, ఉదాన వాయువు (గొంతు నుండి పైకి వెళ్ళే ప్రాణం) అస్తవ్యస్తమవడం వల్ల మాట రాదు, స్పృహ తప్పుతుంది. ఈ పరిస్థితిలో ధ్యానం అసాధ్యం. అందుకే యోగులు ముందుగానే సాధన ద్వారా నాడులను శుద్ధి చేసుకుంటారు.
శనగల శేష ఆంజేయ గోపాల్,
జిల్లాపరిషత్ ఉన్నత పాఠశాల,
మందడం, గుంటూరు జిల్లా
