పద్యం - 21 (బంధుత్వాల నిస్సారత)
సీ. తల్లిదండ్రులు భార్య తనయు లాప్తులు బావ
మఱఁదు లన్నలు మేనమామ గారు
ఘనముగా బంధువుల్ గల్గినప్పటికైనఁ
దాను దర్లఁగ వెంటтదగిలి రారు
యముని దూతలు ప్రాణమపహరించుక పోఁగ
మమతతోఁ బోరాడి మాన్పలేరు
బలగ మందఱు దుఃఖపడుట మాత్రమె కాని
యించుక యాయుష్యమియ్యలేరు
తే. చుట్టముల మీఀది భ్రమదీసి చూరఁ జెక్కి
సంతతము మిమ్ము నమ్ముట సార్థకంబు
భూషణవికాస! శ్రీధర్మపురనివాస!
దుష్టసంహార! నరసింహ దురితదూర!
ప్రతి పదార్థం
తల్లిదండ్రులు + భార్య + తనయులు + ఆప్తులు = తల్లిదండ్రులు, భార్య, కుమారులు, స్నేహితులు బావ + మఱఁదులు + అన్నలు + మేనమామ గారు = బావలు, మరదులు, అన్నలు, మేనమామ ఘనముగా బంధువుల్ + కల్గినప్పటికిన్ + ఐనన్ = గొప్పగా ఎంతమంది బంధువులు ఉన్నప్పటికీ తాను తర్లఁగన్ = తాను (ఈ లోకం నుండి) తరలి వెళ్ళేటప్పుడు వెంటన్ + తగిలి రారు = వెంటపడి రాలేరు యముని దూతలు = యమభటులు ప్రాణము + అపహరించుక + పోఁగన్ = ప్రాణాలను తీసుకుని పోతుండగా మమతతోన్ + పోరాడి = ప్రేమతో, మమకారంతో పోరాడి మాన్పలేరు = (ఆ మరణాన్ని) ఆపలేరు బలగము + అందఱు = బంధువుల సమూహం అంతా దుఃఖపడుట మాత్రమే + కాని = దుఃఖించడం మాత్రమే చేస్తారు కానీ ఇంచుక + ఆయుష్యము + ఇయ్యలేరు = కొంచెం కూడా ఆయుష్షును ఇవ్వలేరు చుట్టముల మీఀది = బంధువుల మీద ఉన్న భ్రమ తీసి చూరఁ జెక్కి = భ్రమను పూర్తిగా తొలగించి, నాశనం చేసి సంతతము = ఎల్లప్పుడూ మిమ్మున్ + నమ్ముట = మిమ్మల్ని నమ్ముకోవడమే సార్థకంబు = ప్రయోజనకరమైనది, అర్థవంతమైనది (మకుటం) = (మొదటి పద్యంలోని మకుటమే పునరావృతం)
తాత్పర్యం
ఓ నరసింహ స్వామీ! తల్లిదండ్రులు, భార్యాబిడ్డలు, స్నేహితులు, బావమరదులు, అన్నదమ్ములు, మేనమామలు - ఇలా ఎంత గొప్ప బంధుగణం ఉన్నప్పటికీ, తాను ఈ లోకాన్ని విడిచి వెళ్ళేటప్పుడు ఎవరూ వెంటరారు. యమదూతలు ప్రాణాలను హరిస్తున్నప్పుడు, వారు తమ ప్రేమతో పోరాడి ఆ మరణాన్ని ఆపలేరు. బంధువులందరూ ఏడవడం మాత్రమే చేయగలరు కానీ, కొంచెం కూడా ఆయుష్షును పంచలేరు. కాబట్టి, బంధువులపై ఉన్న భ్రమను పూర్తిగా వదిలిపెట్టి, ఎల్లప్పుడూ నిన్నే నమ్ముకోవడం జీవితానికి సార్థకత.
విశ్లేషణ
ఈ పద్యం తీవ్రమైన వైరాగ్య బోధనను కొనసాగిస్తూ, మానవ సంబంధాల యొక్క వాస్తవ పరిమితులను నిర్మొహమాటంగా తెలియజేస్తుంది.
1. తీవ్ర వైరాగ్య బోధ (Preaching Intense Detachment):
బంధాల పరిమితి: జీవితంలో మనం ఎంతో ప్రాముఖ్యతనిచ్చే రక్త సంబంధాలు, స్నేహాలు మరణం ముందు నిస్సహాయమైనవని కవి స్పష్టం చేస్తున్నాడు. వారు మన సంతోషంలో పాలుపంచుకోవచ్చు, మన దుఃఖంలో ఓదార్చవచ్చు, కానీ జీవితం యొక్క అంతిమ సత్యమైన మరణాన్ని ఏమాత్రం ప్రభావితం చేయలేరు. "దుఃఖపడుట మాత్రమె కాని" అనే మాట వారి నిస్సహాయతను సూచిస్తుంది.
భ్రమను ఛేదించడం: "చుట్టముల మీఀది భ్రమదీసి చూరఁ జెక్కి" అనేది అత్యంత శక్తివంతమైన వాక్యం. బంధువులు మనల్ని అన్ని కష్టాల నుండి గట్టెక్కిస్తారనేది ఒక భ్రమ మాత్రమేనని, ఆ భ్రమను గీసి నాశనం చేయాలని (చూరఁ జెక్కి) కవి తీవ్రంగా హెచ్చరిస్తున్నాడు. ఈ భ్రమను వీడినప్పుడే, నిజమైన ఆశ్రయం ఏదో తెలుసుకోగలం.
2. వేదాంత విశేషాలు:
జీవాత్మ యొక్క ఏకాంత ప్రయాణం: వేదాంతం ప్రకారం, జీవుడు ఈ లోకంలోకి ఒంటరిగానే వస్తాడు, పోయేటప్పుడు ఒంటరిగానే పోతాడు (ఏక ఏవ హి జాయతే, ఏక ఏవ వినశ్యతి). తనతో వచ్చేవి తాను చేసిన పాప పుణ్య కర్మలు మాత్రమే. బంధువులు, స్నేహితులు కేవలం ఈ జీవిత ప్రయాణంలో తారసపడే సహ ప్రయాణికులు మాత్రమే. మరణమనే స్టేషన్ రాగానే, జీవుడు ఒంటరిగా తన తర్వాతి ప్రయాణాన్ని కొనసాగించాలి. ఈ పద్యం ఆ ఏకాంత ప్రయాణ సత్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది.
3. ఆచరణాత్మక / లౌకిక విశేషాలు:
సరైన పెట్టుబడి: మనం మన సమయాన్ని, శక్తిని, భావోద్వేగాలను అనిత్యమైన, మనల్ని చివరిదాకా రక్షించలేని బంధాల మీద మాత్రమే పెట్టుబడి పెట్టడం అవివేకం. శాశ్వతమైనది, ప్రతిఫలాపేక్ష లేనిది, మనల్ని సంసార బంధం నుండి రక్షించగలిగేది అయిన భగవంతుని మీద నమ్మకం ఉంచడమే నిజమైన, సార్థకమైన పెట్టుబడి ("సంతతము మిమ్ము నమ్ముట సార్థకంబు").
మోహ రాహిత్యం: దీని అర్థం బంధువులను ద్వేషించమని కాదు. వారి పట్ల మన కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తిస్తూనే, వారిపై విపరీతమైన మోహాన్ని, అంచనాలను పెంచుకోకూడదని దీని భావం. అటువంటి అంచనాలే చివరికి దుఃఖానికి కారణమవుతాయి.
