పద్యం - 28 (బాహ్య సాధనల కన్నా మనోనిగ్రహమే ముఖ్యం)
సీ. అవనిలోఁ గల యాత్రలన్ని చేయగవచ్చు
ముఖ్యుఁడై నదులందు మునుఁగవచ్చు
ముక్కుపట్టుక సంధ్యమొనసి వార్వఁగవచ్చు
దిన్నఁగా జపమాలఁ ద్రిప్పవచ్చుఁ
వేదాల కర్థంబువిఱిచి చెప్పఁగవచ్చు
శ్రేష్ఠ క్రతువులెల్లఁ జేయవచ్చు
ధనము లక్షలు కోట్లు దానమియ్యఁగవచ్చు
నైష్ఠికాచారముల్ నడుపవచ్చు
తే. జిత్త మన్యస్థలంబునఁ జేరకుండ
నీ పదాంభోజములయందు నిలుపరాదు
భూషణవికాస! శ్రీధర్మపురనివాస!
దుష్టసంహార! నరసింహ దురితదూర!
ప్రతి పదార్థం
అవనిలోన్ + కల + యాత్రలు + అన్ని = భూమి మీద ఉన్న యాత్రలన్నీ చేయఁగవచ్చు = చేయవచ్చు ముఖ్యుఁడై = గొప్పవాడిగా నదులందున్ + మునుఁగవచ్చు = పుణ్య నదులలో మునగవచ్చు ముక్కుపట్టుక = ముక్కు పట్టుకుని (ప్రాణాయామం చేస్తూ) సంధ్యన్ + మొనసి + వార్వఁగవచ్చు = సంధ్యావందనం శ్రద్ధగా చేయవచ్చు దిన్నఁగా = సరిగ్గా జపమాలన్ + త్రిప్పవచ్చున్ = జపమాలను తిప్పవచ్చు వేదాలకు + అర్థంబు = వేదాలకు అర్థాలను విఱిచి + చెప్పఁగవచ్చు = విశ్లేషించి చెప్పవచ్చు శ్రేష్ఠ + క్రతువులు + ఎల్లన్ = గొప్ప గొప్ప యజ్ఞాలన్నీ చేయవచ్చు = చేయవచ్చు ధనము + లక్షలు + కోట్లు = లక్షలు, కోట్ల ధనాన్ని దానము + ఇయ్యఁగవచ్చు = దానంగా ఇవ్వవచ్చు నైష్ఠిక + ఆచారముల్ = కఠినమైన నియమ నిష్ఠలను నడుపవచ్చు = పాటించవచ్చు జిత్తము = మనస్సును అన్యస్థలంబునన్ + చేరకుండ = ఇతర ప్రదేశాల మీదకు వెళ్లకుండా నీ పద + అంభోజముల + అందున్ = నీ పద్మాల వంటి పాదాల మీద నిలుపరాదు = (సులభంగా) నిలపలేరు (మకుటం) = (మొదటి పద్యంలోని మకుటమే పునరావృతం)
తాత్పర్యం
ఓ నరసింహ స్వామీ! ఈ లోకంలో యాత్రలన్నీ చేయవచ్చు, పుణ్య నదులలో స్నానాలు ఆచరించవచ్చు, ముక్కు పట్టుకుని ప్రాణాయామం చేస్తూ సంధ్యావందనం చేయవచ్చు, జపమాల సరిగ్గా తిప్పవచ్చు, వేదాలకు గొప్ప అర్థాలు చెప్పవచ్చు, శ్రేష్ఠమైన యాగాలు చేయవచ్చు, లక్షలు కోట్లు దానం చేయవచ్చు, కఠినమైన నియమాలు పాటించవచ్చు. కానీ, మనస్సును ఇతర విషయాలపైకి పోకుండా నిగ్రహించి, నీ పద్మ పాదాలపై స్థిరంగా నిలపడం మాత్రం ఎవరికైనా చాలా కష్టం.
విశ్లేషణ
ఈ పద్యం కర్మకాండకు, జ్ఞానకాండకు, భక్తికాండకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని, వాటిలో అత్యంత కీలకమైన అంశాన్ని నొక్కి చెబుతుంది.
1. వేదాంత మరియు యోగ విశేషాలు:
అంతర్ముఖ సాధన యొక్క ప్రాధాన్యత: పద్యంలో చెప్పబడిన యాత్రలు, స్నానాలు, జపాలు, యజ్ఞాలు, దానాలు, ఆచారాలు - ఇవన్నీ గొప్పవే అయినప్పటికీ, ఇవి ప్రధానంగా "బహిర్ముఖ సాధనలు" (External Practices). వీటిని చేస్తూ కూడా, మనస్సు వేరే చోట్ల సంచరించే ప్రమాదం ఉంది. కానీ, "జిత్తము అన్యస్థలంబునఁ జేరకుండ" భగవంతుని పాదాలపై నిలపడం అనేది "అంతర్ముఖ సాధన" (Internal Practice). ఇది లేకుండా చేసే బాహ్య సాధనలన్నీ నిరర్థకం అని కవి భావం. ఇది లలితా సహస్రనామంలోని "అంతర్ముఖ సమారాధ్యా బహిర్ముఖ సుదుర్లభా" (ఆమె అంతర్ముఖంగా ధ్యానించేవారికి సులభంగా లభిస్తుంది, బహిర్ముఖంగా ఆరాధించేవారికి దొరకడం కష్టం) అనే నామానికి అద్భుతమైన వ్యాఖ్యానం.
యోగః చిత్తవృత్తి నిరోధః: పతంజలి మహర్షి యోగానికి ఇచ్చిన నిర్వచనం ఇదే. "మనస్సు యొక్క వికారాలను నిరోధించడమే యోగం". కవి చెప్పిన "జిత్తము నిలుపరాదు" అనే మాట, ఈ చిత్తవృత్తి నిరోధం సాధించడం ఎంత కష్టమో తెలియజేస్తుంది. అష్టాంగ యోగంలోని బాహ్య సాధనల (యమ, నియమ, ఆసన, ప్రాణాయామాల) కంటే ఉన్నతమైన అంతర్గత సాధనలైన (ధారణ, ధ్యాన, సమాధి) స్థితులను సాధించడం కష్టమని దీని సారాంశం.
భగవద్గీత సారాంశం: "ఆ మనస్సు చంచలమైనది, బలమైనది. దానిని నిగ్రహించడం వాయువును నిరోధించినంత కష్టం" (చంచలం హి మనః కృష్ణ...) అని అర్జునుడు శ్రీకృష్ణుడితో చెప్పిన మాటలకు ఈ పద్యం వ్యాఖ్యానంలా ఉంది. ఆ మనస్సును నిలపడానికి ఏకైక మార్గం "అభ్యాసం" (నిరంతర సాధన) మరియు "వైరాగ్యం" (అన్య విషయాలపై ఆసక్తిని వీడటం).
ఉపనిషత్ ప్రమాణం - కఠోపనిషత్తు: ఉపనిషత్తులు కూడా మనోనిగ్రహానికే అత్యంత ప్రాధాన్యతను ఇచ్చాయి. కఠోపనిషత్తులో శరీరాన్ని రథంగా, ఇంద్రియాలను గుర్రాలుగా, మనస్సును పగ్గములుగా, బుద్ధిని సారథిగా పోల్చారు. పద్యంలో చెప్పబడినట్లు, ఆ పగ్గములైన మనస్సును నిగ్రహించకపోతే ("జిత్తము నిలుపరాదు"), ఇంద్రియాలనే గుర్రాలు అదుపుతప్పి, రథాన్ని (శరీరాన్ని) నాశనం చేస్తాయి. కాబట్టి, బాహ్య కర్మల కన్నా మనోనిగ్రహమే ముఖ్యమని ఉపనిషత్తుల సందేశం.
ఉపనిషత్ ప్రమాణం - ముండకోపనిషత్తు: ఈ ఉపనిషత్తు, కేవలం బాహ్య కర్మకాండలను (పద్యంలోని "శ్రేష్ఠ క్రతువులు") నమ్ముకున్నవారిని అవి "అదృఢా యజ్ఞరూపాః" (పగిలిన పడవలు) వంటివని హెచ్చరిస్తుంది. అవి సంసార సాగరాన్ని దాటించలేవని, ఆత్మజ్ఞానం లేదా మనోనిగ్రహంతో కూడిన అంతర్గత సాధన మాత్రమే శ్రేష్ఠమని చెబుతుంది.
2. భక్తి విశేషాలు:
యాంత్రిక భక్తి vs హృదయపూర్వక భక్తి: జపమాల తిప్పవచ్చు, ఆచారాలు పాటించవచ్చు. కానీ మనస్సు భగవంతునిపై లేకపోతే అది కేవలం "యాంత్రిక భక్తి" (Mechanical Devotion) అవుతుంది. మనస్సును పూర్తిగా భగవంతుని పాదాలపై లగ్నం చేయడమే నిజమైన, హృదయపూర్వకమైన భక్తి. మిగిలినవన్నీ ఆ స్థితికి చేరడానికి సహాయపడే ఉపకరణాలు మాత్రమే.
3. సామాజిక విమర్శ మరియు లౌకిక విశేషాలు:
పాండిత్యం వేరు, అనుభూతి వేరు: "వేదాల కర్థంబువిఱిచి చెప్పఁగవచ్చు" కానీ, మనస్సును నిలపలేకపోవచ్చు. దీని అర్థం, పాండిత్యం, వాక్చాతుర్యం వేరు, ఆధ్యాత్మిక అనుభూతి, ఆత్మ నిగ్రహం వేరు. గొప్పగా ప్రవచనాలు చెప్పేవారు కూడా మనోనిగ్రహం లేనివారై ఉండవచ్చు.
ఆడంబరం vs సాధన: యజ్ఞాలు, దానాలు వంటివి గొప్పగా, ఆడంబరంగా చేయవచ్చు. దీనివల్ల లోకంలో కీర్తి రావచ్చు. కానీ, ఏకాంతంలో కూర్చుని తమ మనస్సును తాము జయించడం అనేది నిజమైన సాధకునికి మాత్రమే సాధ్యం. లోకం చూసే బాహ్య ఆడంబరం కన్నా, ఎవరికీ కనిపించని అంతర్గత సాధనే గొప్పదని కవి సందేశం.
