పద్యం - 22 (భక్తుని నిష్ఠూరం - నిందాస్తుతి)
సీ. ఇభరాజవరద! నిన్నెంతఁ బిల్చినఁగాని
మాఱు పల్కవదేమి మౌనితనమొ?
మునిజనార్చిత! నిన్నుమ్రొక్కి వేఁడినఁగాని
కనులఁ బడవదేమి గడుసుఁదనమొ?
చాల దైన్యమునొంది చాటు జొచ్చినఁగాని
భాగ్య మియ్యవదేమి ప్రౌఢతనమొ?
స్థిరముగా నీ పాదసేవఁ జేసెద నన్న
దొరకఁ జాలవదేమి ధూర్తతనమొ?
తే. మోక్షదాయక! యిటువంటి మూర్ఖజనుని
కష్టపెట్టిన నీకేమి కడుపునిండు
భూషణవికాస! శ్రీధర్మపురనివాస!
దుష్టసంహార! నరసింహ దురితదూర!
ప్రతి పదార్థం
ఇభరాజవరద! = గజేంద్రునికి వరం ఇచ్చినవాడా! నిన్నున్ + ఎంత + పిల్చినన్ + కాని = నిన్ను ఎంతగా పిలిచినప్పటికీ మాఱు పల్కవు + అది + ఏమి = బదులు పలకవేమి, అది ఎటువంటి మౌనితనమొ? = మౌనమో? (మౌన వ్రతమో?) మునిజన + అర్చిత! = మునులచే పూజింపబడినవాడా! నిన్నున్ + మ్రొక్కి వేఁడినన్ + కాని = నీకు నమస్కరించి ప్రార్థించినప్పటికీ కనులన్ + పడవు + అది + ఏమి = కంటికి కనిపించవేమి, అది ఎటువంటి గడుసుఀదనమొ? = కఠినత్వమో? (మొండితనమో?) చాల దైన్యమును + ఒంది = చాలా దీనస్థితిని పొంది చాటు చొచ్చినన్ + కాని = నీ శరణు కోరినప్పటికీ భాగ్యము + ఇయ్యవు + అది + ఏమి = సంపదను ఇవ్వవేమి, అది ఎటువంటి ప్రౌఢతనమొ? = గొప్పతనమో? (గర్వమో?) స్థిరముగా నీ పాదసేవన్ + చేసెదను + అన్నన్ = స్థిరంగా నీ పాదసేవ చేస్తానన్నా కూడా దొరకన్ + చాలవు + అది + ఏమి = (నువ్వు) దొరకవేమి, అది ఎటువంటి ధూర్తతనమొ? = మోసమో? (కపటమో?) మోక్షదాయక! = మోక్షాన్ని ఇచ్చేవాడా! ఇటువంటి మూర్ఖజనుని = ఇటువంటి మూర్ఖుడైన నన్ను కష్టపెట్టినన్ = కష్టపెడితే నీకు + ఏమి కడుపునిండు? = నీకేమి కడుపు నిండుతుందా? (నీకేమి ఆనందం?) (మకుటం) = (మొదటి పద్యంలోని మకుటమే పునరావృతం)
తాత్పర్యం
ఓ గజేంద్ర వరదా! నిన్ను ఎంత పిలిచినా బదులు పలకవు, ఇదేమి మౌనమో? ఓ మునిజనార్చితా! నిన్ను ఎంత వేడుకున్నా కంటికి కనిపించవు, ఇదేమి కఠినత్వమో? దీనుడనై నిన్ను శరణు వేడినా సంపద ఇవ్వవు, ఇదేమి గర్వమో? నీ పాదసేవ చేస్తానన్నా దొరకకుండా ఉంటావు, ఇదేమి మోసమో? ఓ మోక్షప్రదాతా! ఇటువంటి మూర్ఖుడైన నన్ను కష్టపెడితే నీకేమి కడుపు నిండుతుందా?
విశ్లేషణ
ఈ పద్యం భగవంతునిపై భక్తునికి గల చనువును, ప్రేమతో కూడిన నిరసనను వ్యక్తం చేస్తుంది. ఇది "నిందాస్తుతి" అనే భక్తి ప్రక్రియకు చక్కని ఉదాహరణ.
1. భక్తి విశేషాలు: నిందాస్తుతి
ప్రేమతో కూడిన నింద: భక్తుడు భగవంతుడిని 'మౌని', 'గడుసువాడు', 'ప్రౌఢుడు', 'ధూర్తుడు' అని నిందిస్తున్నట్లు కనిపిస్తున్నా, దాని అంతరార్థం స్తుతే.
"ఇభరాజవరద!" - సంబోధనలోని అంతరార్థం: గజేంద్రుడు అంతిమ క్షణంలో ఆర్తితో పిలిచిన వెంటనే పరుగున వచ్చి రక్షించినవాడు శ్రీహరి. ఆ ఘట్టాన్ని గుర్తుచేస్తూ, "అంతటి కరుణామయుడివి, నేను పిలుస్తుంటే ఎందుకు పలకవు?" అని నిలదీస్తున్నాడు. పైకి ఇది నిందలా ఉన్నా, లోపల "నిన్ను చేరడానికి నా ప్రయత్నం విఫలమైనా, గజేంద్రుని వలె నా అంతిమ సమయంలోనైనా నన్ను తప్పక రక్షిస్తావనే నమ్మకం నాకుంది" అనే ప్రగాఢమైన విశ్వాసం ఇందులో దాగి ఉంది.
"మునిజనార్చిత!" - సాధనకు సూచన: "ఓ మునులచే పూజింపబడినవాడా!" అని సంబోధించడంలో ఒక గూఢమైన అర్థం ఉంది. మునులు బాహ్య నేత్రాలతో భగవంతుడిని చూడరు. వారు తీవ్రమైన తపస్సు, ధ్యానం ద్వారా తమ ఆజ్ఞాచక్రంలో (జ్ఞాననేత్రంతో) భగవత్ సాక్షాత్కారాన్ని పొందుతారు. "నువ్వు మునులకు ఆ విధంగా దర్శనమిస్తావు, కానీ నా చర్మచక్షువులకు కనిపించవేమి?" అని అడగడం ద్వారా, కవి పరోక్షంగా "నిన్ను చూడాలంటే నేను కూడా అటువంటి తీవ్రమైన సాధన చేయాలేమో" అనే సూచనను ఇస్తున్నాడు.
ఆర్త భక్తి: భక్తుడు తన కష్టాల నుండి బయటపడటానికి తీవ్రమైన ఆర్తితో భగవంతుడిని ప్రార్థిస్తున్నాడు.
2. మానసిక విశ్లేషణ:
భక్తుని అసహనం: తన ప్రార్థనలకు ఫలితం కనిపించనప్పుడు సాధకునికి కలిగే అసహనం ఈ పద్యంలో ప్రతిబింబిస్తుంది.
వినయం: భగవంతుడిని ఎన్ని నిష్టూరాలాడినా, చివరకు తనను తాను "ఇటువంటి మూర్ఖజనుని" అని సంబోధించుకోవడంలో భక్తుని యొక్క వినయం, నిరహంకార స్థితి కనిపిస్తుంది.
3. తాత్విక విశేషాలు:
భగవంతుని పరీక్ష: భగవంతుడు తన భక్తులను పరీక్షిస్తాడనేది ఒక తాత్విక నమ్మకం. వారి భక్తిని, పట్టుదలను, విశ్వాసాన్ని మరింత బలపరచడానికే ఈ పరీక్షలు. "చాల దైన్యమునొంది చాటు జొచ్చిన" తర్వాతే భగవంతుడు కరుణిస్తాడు. రామదాసుని చెరసాలలో మగ్గనిచ్చి, అన్నమయ్యను సంకెళ్ళలో వేయించి, వారి భక్తి యొక్క తీవ్రతను లోకానికి చాటిన తర్వాతే భగవంతుడు వారిని రక్షించాడు. భక్తుడు ఈ పద్యంలో ఆ పరీక్ష యొక్క తీవ్రతను భరించలేక, "నన్ను కష్టపెడితే నీకేమి వస్తుంది?" అని ప్రశ్నిస్తున్నాడు.
"మోక్షదాయక!" - అచంచల విశ్వాసం: ఇన్ని నిందలు, నిష్టూరాలు ఆడిన తర్వాత, కవి చివరలో "మోక్షదాయక!" అని సంబోధించడం అత్యంత కీలకం. "నువ్వు నన్ను ఎన్ని పరీక్షలు పెట్టినా, ఎంత ఆలస్యం చేసినా, నీ నిజ స్వరూపం మోక్షాన్ని ప్రసాదించడమే. నా అంతిమ లక్ష్యం అదే, దానిని నువ్వు తప్పక నెరవేరుస్తావు" అనే అచంచల విశ్వాసాన్ని భక్తుడు దీని ద్వారా ప్రకటిస్తున్నాడు. ఈ ఒక్క మాట, ముందు చేసిన నిందలన్నీ ప్రేమతో కూడిన ఆర్తి మాత్రమేనని, అవి విశ్వాస రాహిత్యం కాదని స్పష్టం చేస్తుంది.
4. శైలీ సౌందర్యం :
ప్రశ్నల పరంపర: పద్యమంతా ప్రశ్నలతో నిండి ఉంటుంది. ఈ ప్రశ్నలు భక్తుని యొక్క ఆవేదనను, ఆర్తిని పాఠకుల హృదయాలకు సూటిగా చేరవేస్తాయి.
జనరంజకమైన భాష: "నీకేమి కడుపునిండు?" వంటి జాతీయ ప్రయోగం పద్యానికి ఒక సహజత్వాన్ని, గాఢమైన భావోద్వేగాన్ని ఆపాదిస్తుంది.
