పద్యం - 25 (మాయ, మరణం మరియు ముక్తి)
సీ. ఉర్విలో నాయుష్యమున్న పర్యంతంబు
మాయ సంసారంబు మఱగి నరుఁడు
సకల పాపములైన సంగ్రహించును గాని
నిన్నుఁ జేరెడి యుక్తినేర్వలేఁడు
తుదకుఁ గాలునియొద్ద దూత లిద్దఱు వచ్చి
గుంజుక చనివారు గ్రుద్దుచుండ
హింస కోర్వఁగలేక యేడ్చి గంతులువేసి
దిక్కు లేదని నాల్గుదిశలు చూడఁ
తే. దన్ను విడిపింప వచ్చెడి ధన్యుఁడేడి
ముందు నీ దాసుఁడైయున్న ముక్తి గలుగు
భూషణవికాస! శ్రీధర్మపురనివాస!
దుష్టసంహార! నరసింహ దురితదూర!
ప్రతి పదార్థం
ఉర్విలోన్ + ఆయుష్యము + ఉన్న పర్యంతంబు = ఈ భూమి మీద ఆయుష్షు ఉన్నంత వరకు మాయ సంసారంబు = మాయతో కూడిన ఈ సంసారంలో మఱగి నరుఁడు = మైమరచిపోయి, మానవుడు సకల పాపములు + ఐనన్ = అన్ని రకాల పాపాలను సంగ్రహించును + కాని = పోగుచేసుకుంటాడు కానీ నిన్నున్ + చేరెడి + యుక్తిన్ = నిన్ను చేరడానికి అవసరమైన ఉపాయాన్ని (మార్గాన్ని) నేర్వలేఁడు = నేర్చుకోలేడు తుదకున్ = చివరికి కాలునియొద్ద దూతలు + ఇద్దఱు + వచ్చి = యముని వద్ద నుండి ఇద్దరు దూతలు వచ్చి గుంజుక + చని + వారు + గ్రుద్దుచుండన్ = లాక్కుని వెళ్తూ వారు కొడుతూ ఉండగా హింసకున్ + ఓర్వఁగలేక = ఆ హింసను భరించలేక ఏడ్చి గంతులువేసి = ఏడుస్తూ గంతులు వేస్తూ దిక్కు లేదు + అని = తనకు సహాయం చేసేవారు లేరని నాల్గుదిశలు చూడన్ = నాలుగు వైపులా చూడగా తన్ను విడిపింపన్ + వచ్చెడి = తనను విడిపించడానికి వచ్చే ధన్యుఁడు + ఏడి? = పుణ్యాత్ముడు ఎవడు? (ఎవరూ లేరు) ముందు = (జీవించి ఉన్నప్పుడే) ముందుగా నీ దాసుఁడు + ఐ + ఉన్నన్ = నీకు భక్తుడై ఉంటే ముక్తి కలుగు = మోక్షం లభిస్తుంది (మకుటం) = (మొదటి పద్యంలోని మకుటమే పునరావృతం)
తాత్పర్యం
ఓ నరసింహ స్వామీ! ఈ భూమి మీద బ్రతికి ఉన్నంతకాలం, మానవుడు మాయతో కూడిన సంసారంలో మునిగిపోయి, సకల పాపాలను మూటగట్టుకుంటాడే తప్ప, నిన్ను చేరే ఉపాయాన్ని మాత్రం నేర్చుకోడు. చివరికి, యమదూతలు వచ్చి, వాడిని లాక్కుని వెళ్తూ కొడుతుండగా, ఆ హింసను భరించలేక ఏడుస్తూ, గంతులు వేస్తూ, దిక్కు కోసం నాలుగు వైపులా చూస్తాడు. కానీ, ఆ సమయంలో వాడిని విడిపించడానికి వచ్చే పుణ్యాత్ముడు ఎవడూ ఉండడు. అందుకే, ముందుగానే (జీవించి ఉన్నప్పుడే) నీకు దాసుడై ఉంటే, అప్పుడు ముక్తి లభిస్తుంది.
విశ్లేషణ
ఈ పద్యం, జీవితాన్ని వృథా చేసుకున్న జీవుని అంతిమ దుస్థితిని కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపిస్తూ, భక్తి యొక్క ఆవశ్యకతను బలంగా నొక్కి చెబుతుంది.
1. వేదాంత విశేషాలు:
మాయ యొక్క ప్రభావం: "మాయ సంసారంబు మఱగి నరుఁడు" అనే వాక్యం వేదాంతంలోని 'మాయ' సిద్ధాంతాన్ని స్పృశిస్తుంది. జీవుడు తన నిజ స్వరూపాన్ని (ఆత్మ) మరచి, అనిత్యమైన ఈ ప్రపంచమే శాశ్వతమని భ్రమించి, దానిలో సుఖాల కోసం పాపాలు చేస్తాడని కవి చెబుతున్నాడు. ఈ మాయను అధిగమించే "యుక్తి" (ఉపాయం) భగవత్ జ్ఞానం లేదా భక్తి మాత్రమే.
కర్మ సిద్ధాంతం: జీవించి ఉన్నప్పుడు చేసిన పాపాలన్నీ ("సకల పాపములైన సంగ్రహించును") మరణానంతరం యమదూతల రూపంలో హింసగా పరిణమిస్తాయని చెప్పడం కర్మ సిద్ధాంతాన్ని ధృవపరుస్తుంది. చేసిన కర్మ ఫలాన్ని అనుభవించి తీరాల్సిందే.
2. తీవ్ర వైరాగ్య బోధ:
మరణ భయానకత: కవి మరణాన్ని ఎంతో వాస్తవికంగా, భయంకరంగా వర్ణిస్తున్నాడు. "గుంజుక చనివారు గ్రుద్దుచుండ", "హింస కోర్వఁగలేక యేడ్చి గంతులువేసి" వంటి వర్ణనలు, మరణ సమయంలో జీవుడు పడే తీవ్రమైన శారీరక, మానసిక క్షోభను తెలియజేస్తాయి. ఈ వర్ణన యొక్క ఉద్దేశ్యం, పాఠకులలో పాపం పట్ల భయాన్ని, సంసారం పట్ల వైరాగ్యాన్ని కలిగించడం.
నిస్సహాయ స్థితి: ఎంతటివాడైనా, మరణ సమయంలో ఒంటరే. బంధువులు, మిత్రులు, సంపద ఏవీ ఆ హింస నుండి కాపాడలేవు. "దిక్కు లేదని నాల్గుదిశలు చూడఁ", "తన్ను విడిపింప వచ్చెడి ధన్యుఁడేడి?" అనే వాక్యాలు జీవుని యొక్క సంపూర్ణ నిస్సహాయతను ఎత్తిచూపుతాయి.
3. భక్తి మార్గ విశిష్టత:
ముందస్తు సాధన: ఈ పద్యంలోని అత్యంత కీలకమైన సందేశం "ముందు నీ దాసుఁడైయున్న ముక్తి గలుగు". మరణం వచ్చిన తర్వాత ఏడ్చి ప్రయోజనం లేదు. ముందుగానే, అంటే ఆయుష్షు, ఆరోగ్యం, స్పృహ ఉన్నప్పుడే భగవంతునికి దాసుడై (భక్తుడై) ఉండాలి. అప్పుడు మాత్రమే ముక్తి సాధ్యం. భక్తి అనేది చివరి నిమిషంలో చేసేది కాదు, అది జీవితకాల సాధన అని కవి స్పష్టం చేస్తున్నాడు. ఇది 19వ పద్యంలోని "నాఁటి కిప్పుడె చేతు నీనామ భజన" అనే భావనకు కొనసాగింపు.
