పద్యం - 1 (మంగళాచరణం - గుణ సంకీర్తనం)
సీ. శ్రీ మనోహర! సురార్చిత! సింధుగంభీర! -
భక్తవత్సల! కోటిభానుతేజ!
కంజనేత్ర! హిరణ్యకశ్యపాంతక! శూర!
సాధురక్షణ! శంఖచక్ర హస్త!
ప్రహ్లాద వరద! పాపధ్వంస! సర్వేశ!
క్షీరసాగరశయన! కృష్ణవర్ణ!
పక్షివాహన! నీలభ్రమరకుంతలజాల!
పల్లవారుణపాదపద్మయుగళ!
తే. చారుశ్రీచందనాగరుచర్చితాంగ!
కుందకుట్మలదంత! వైకుంఠధామ!
భూషణవికాస! శ్రీధర్మపురనివాస!
దుష్టసంహార! నరసింహ దురితదూర!
ప్రతి పదార్థం
శ్రీ మనోహర! = శ్రీదేవి మనస్సును సైతం దోచుకునేవాడా!
సురార్చిత! = దేవతలచే పూజింపబడేవాడా!
సింధుగంభీర! = సముద్రమంత లోతైన గాంభీర్యం కలవాడా!
భక్తవత్సల! = భక్తుల పట్ల వాత్సల్యం (ప్రేమ) కలవాడా!
కోటిభానుతేజ! = కోటి సూర్యుల కాంతితో ప్రకాశించువాడా!
కంజనేత్ర! = పద్మముల వంటి కన్నులు కలవాడా!
హిరణ్యకశ్యప అంతక! = హిరణ్యకశిపుని సంహరించినవాడా!
శూర! = గొప్ప పరాక్రమశాలి!
సాధురక్షణ! = సత్పురుషులను రక్షించేవాడా!
శంఖచక్ర హస్త! = చేతులలో శంఖము, చక్రము ధరించినవాడా!
ప్రహ్లాద వరద! = ప్రహ్లాదునికి వరములిచ్చినవాడా!
పాపధ్వంస! = పాపములను నాశనం చేయువాడా!
సర్వేశ! = సమస్త లోకాలకు ప్రభువైనవాడా!
క్షీరసాగరశయన! = పాలసముద్రంలో శయనించువాడా!
కృష్ణవర్ణ! = నల్లని మేనిఛాయ కలవాడా!
పక్షివాహన! = గరుత్మంతుని వాహనముగా కలవాడా!
నీలభ్రమరకుంతలజాల! = నల్లని తుమ్మెదల గుంపు వంటి ముంగురులు కలవాడా!
పల్లవారుణపాదపద్మయుగళ! = చిగురుటాకుల వలె ఎర్రనివైన రెండు పద్మముల వంటి పాదములు కలవాడా!
చారుశ్రీచందనాగరుచర్చితాంగ! = అందమైన శ్రీచందనం, అగరు వంటి సుగంధ ద్రవ్యాలు పూసుకున్న శరీరం కలవాడా!
కుందకుట్మలదంత! = మొల్లమొగ్గల వంటి పలువరుస కలవాడా!
వైకుంఠధామ! = వైకుంఠమును నివాసముగా కలవాడా!
భూషణవికాస! = ఆభరణములచే ప్రకాశించువాడా!
శ్రీధర్మపురనివాస! = పవిత్రమైన ధర్మపురి క్షేత్రంలో నివసించేవాడా!
దుష్టసంహార! = దుష్టులను సంహరించేవాడా!
నరసింహ! = ఓ నరసింహ స్వామీ!
దురితదూర! = పాపములను, కష్టములను దూరం చేసేవాడా!
తాత్పర్యం
లక్ష్మీదేవి మనోహరుడా, దేవతలచే పూజింపబడేవాడా, సముద్రమంతటి గాంభీర్యం కలవాడా, భక్తవత్సలుడా, కోటి సూర్యప్రకాశవంతుడా, పద్మాక్షుడా, హిరణ్యకశిపుని అంతమొందించిన శూరుడా, సాధుజనులను రక్షించేవాడా, శంఖచక్రధారి, ప్రహ్లాదుని కరుణించినవాడా, పాపాలను నశింపజేసేవాడా, సర్వేశ్వరుడా, పాలకడలిలో శయనించేవాడా, నీలమేఘశ్యాముడా, గరుడవాహనుడా, తుమ్మెదల గుంపు వంటి కేశపాశం కలవాడా, చిగురాకు వంటి ఎర్రని పాదపద్మాలు కలవాడా, సుగంధభరితమైన చందనాదులు పూసుకున్నవాడా, మొల్లమొగ్గల వంటి దంతాలు కలవాడా, వైకుంఠవాసుడా, ఆభరణశోభితుడా, ధర్మపురి క్షేత్రంలో నివసించేవాడా, దుష్టులను శిక్షించి, పాపాలను దూరం చేసే ఓ నరసింహ స్వామీ! (నీకు నమస్కారము).
విశ్లేషణ
ఈ పద్యం ఒక అద్భుతమైన 'గుణ సంకీర్తనం'. కవి భగవంతుని అనంత కల్యాణ గుణాలను ఒక్కొక్కటిగా కీర్తిస్తూ తన భక్తిని, ఆర్తిని చాటుకుంటున్నాడు.
1. ఆధ్యాత్మిక విశేషాలు:
భక్తి మార్గం: ఇది సంపూర్ణంగా భక్తి మార్గానికి చెందిన పద్యం. భగవంతుని రూప, గుణ, లీలలను స్మరించుకోవడం (శ్రవణం, కీర్తనం, స్మరణం) నవవిధ భక్తి మార్గాలలో ప్రధానమైనవి. కవి ఈ పద్యం ద్వారా ఆ మార్గాన్ని అనుసరిస్తున్నాడు.
భక్తవత్సల & సాధురక్షణ: ఈ రెండు గుణాలు భగవంతునికి, భక్తునికి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని తెలియజేస్తాయి. భగవంతుడు కేవలం సర్వశక్తిమంతుడే కాదు, తనను నమ్మిన వారిని బిడ్డల వలె ప్రేమించేవాడు, రక్షించేవాడు అనే భరోసాను ఈ గుణాలు ఇస్తాయి. ఇది భక్తునిలో విశ్వాసాన్ని, నిర్భయతను పెంచుతుంది.
పాపధ్వంస & దురితదూర: భగవన్నామ స్మరణ, గుణ సంకీర్తనం భక్తుని పాపాలను నశింపజేస్తాయని శాస్త్రాలు చెబుతున్నాయి. ఈ సంబోధనల ద్వారా, కవి తన పాపాలను హరించమని పరోక్షంగా వేడుకుంటున్నాడు.
2. వైరాగ్య విశేషాలు:
వైకుంఠధామ: భగవంతుని నివాసం 'వైకుంఠం' అని స్మరించడం ద్వారా, ఈ లోకం (భూలోకం) అశాశ్వతమైనదని, జీవుని అసలైన గమ్యం ఆ శాశ్వతమైన వైకుంఠమేనని కవి పరోక్షంగా సూచిస్తున్నాడు. ఈ లోక సుఖాల పట్ల ఆసక్తిని తగ్గించుకొని, శాశ్వతమైన భగవత్ సాన్నిధ్యాన్ని కోరుకోవడమే వైరాగ్యం.
క్షీరసాగరశయన: భగవంతుడు సకల సృష్టికి ఆధారమైనప్పటికీ, తాను మాత్రం యోగనిద్రలో నిర్లిప్తంగా ఉంటాడు. ఇది జీవుడు కూడా సంసారంలో ఉంటూనే, దానిలోని సుఖదుఃఖాలకు అంటకుండా తామరాకుపై నీటిబొట్టులా ఉండాలనే వైరాగ్య భావనను ప్రేరేపిస్తుంది.
3. వేదాంత విశేషాలు:
సింధుగంభీర & కృష్ణవర్ణ: ఈ రెండు సంబోధనలు భగవంతుని నిర్గుణ, నిరాకార తత్వాన్ని సూచిస్తాయి. సముద్రం యొక్క లోతును ఎలాగైతే కనుగొనలేమో, భగవంతుని తత్వం కూడా అంత గహనమైనది, అంతుచిక్కనిది. నలుపు రంగు అన్ని రంగులను తనలో ఇముడ్చుకున్నట్లు, పరబ్రహ్మ తత్వం సర్వానికి ఆధారమైనా, దానిని వర్ణించడానికి మాటలు చాలవు. ఇది అద్వైత వేదాంతంలోని 'అవాఙ్మానస గోచరం' (వాక్కుకు, మనస్సుకు అందనిది) అనే భావనను ప్రతిబింబిస్తుంది.
సర్వేశ: "అతడే సర్వానికి ఈశ్వరుడు" అనే భావన విశిష్టాద్వైత, ద్వైత సిద్ధాంతాలకు మూలం. సృష్టి, స్థితి, లయ కారకుడు ఆ పరమాత్మే అని ఇది స్పష్టం చేస్తుంది.
కోటిభానుతేజ: భగవంతుడు స్వయంప్రకాశకుడు. "తస్య భాసా సర్వమిదం విభాతి" (ఆయన ప్రకాశం చేతనే ఇదంతా ప్రకాశిస్తోంది) అని ఉపనిషత్తులు చెబుతున్నాయి. ఆయన జ్ఞానస్వరూపుడు, ఆ జ్ఞానకాంతి అజ్ఞానమనే చీకటిని తొలగిస్తుంది.
4. లౌకిక విశేషాలు:
గుణాలను గుర్తించడం: ఒక వ్యక్తిని ప్రశంసించేటప్పుడు, వారిలోని మంచి గుణాలను గుర్తించి అభినందించడం అనేది ఒక ఉత్తమమైన సాంఘిక నైపుణ్యం. కవి ఇక్కడ భగవంతునిలో అసంఖ్యాకమైన మంచి గుణాలను చూసి కీర్తిస్తున్నాడు. మనం కూడా ఇతరులలోని మంచిని చూడటం నేర్చుకోవాలి.
దుష్టసంహార & సాధురక్షణ: సమాజంలో ధర్మాన్ని, మంచిని కాపాడటం, అధర్మాన్ని, చెడును శిక్షించడం పాలకుని ప్రథమ కర్తవ్యం. భగవంతుడు ఈ రెండు పనులనూ చేస్తాడు. ఇది "ధర్మ సంస్థాపనార్థాయ సంభవామి యుగే యుగే" అనే గీతా సందేశాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. సమాజ శ్రేయస్సుకు ఈ రెండూ అవసరమని ఇది తెలియజేస్తుంది.
5. యోగ విశేషాలు:
శ్రీ మనోహర!: యోగశాస్త్ర పరంగా 'శ్రీ' అంటే కేవలం లక్ష్మీదేవే కాదు, జీవునిలో ఉన్న మూలాధార శక్తి, అదే కుండలినీ శక్తి. ఆ శక్తి సహస్రారంలో ఉన్న పరమాత్మను చేరినప్పుడు యోగికి పరిపూర్ణమైన ఆనందం, జ్ఞానోదయం కలుగుతుంది. "శ్రీ మనోహర" అంటే, ఆ కుండలినీ శక్తిని ఆకర్షించి, తనలో ఐక్యం చేసుకొని, యోగులకు ఆనందాన్ని ప్రసాదించేవాడని గూఢార్థం.
కోటిభానుతేజ!: యోగ సాధనలో ఉన్నత స్థితులను అందుకున్నప్పుడు, ముఖ్యంగా సహస్రార చక్రం వద్ద, యోగులు కోటి సూర్యుల కాంతిని దర్శిస్తారని యోగ గ్రంథాలు చెబుతున్నాయి. ఇది జ్ఞానోదయం యొక్క ప్రకాశానికి సంకేతం.
క్షీరసాగరశయన!: సహస్రార చక్రం నుండి అమృతం స్రవిస్తుందని, దానిని 'అమృత సాగరం' లేదా 'క్షీర సాగరం' అని యోగ పరిభాషలో అంటారు. ఆ అమృతమయమైన శాంత స్థితిలో, ఆనందమయమైన చైతన్యంలో నిరంతరం రమించేవాడే క్షీరసాగరశయనుడు.
వైకుంఠధామ!: యోగపరంగా, ఎక్కడైతే 'కుంఠితం' (దుఃఖం, పరిమితి, అడ్డంకి) లేదో అదే వైకుంఠం. అది తురీయ స్థితి, అనగా సహస్రారంలోని పరిపూర్ణ ఐక్య స్థితి. ఆ స్థితిని పొందిన యోగికి ఇంక ఏ దుఃఖమూ ఉండదు. కాబట్టి పరమాత్మ యొక్క నిజమైన నివాసం ఆ బ్రహ్మానంద స్థితే.
ఈ పద్యం ఒక ప్రార్థన మాత్రమే కాదు, భగవంతుని తత్వాన్ని, భక్తుని లక్షణాలను, జీవిత పరమార్థాన్ని వివరించే ఒక గొప్ప పాఠం.
