పద్యం - 5 (నిష్కామ భక్తి - మోక్షాపేక్ష)
సీ. ఐశ్వర్యములకు నిన్ననుసరింపఁగలేదు
ద్రవ్య మిమ్మని వెంటఁ దగులలేదు
కనక మిమ్మని చాలఁ గష్టపెట్టఁగలేదు
పల్ల కిమ్మని నోటఁ బలుకలేదు
సొమ్ము లిమ్మని నిన్నునమ్మి కొల్వఁగలేదు
భూము లిమ్మని పేరు పొగడలేదు
బలము లిమ్మని నిన్ను బ్రతిమాలఁగాలేదు
పసుల నిమ్మని పట్టుపట్టలేదు
తే. నేను గోరిన దొక్కటే నీలవర్ణ
చయ్యనను మోక్షమిచ్చినఁ జాలు నాకు
భూషణవికాస! శ్రీధర్మపురనివాస!
దుష్టసంహార! నరసింహ దురితదూర!
ప్రతి పదార్థం
ఐశ్వర్యములకు = సంపదల కోసం నిన్నున్ అనుసరింపఁగలేదు = నేను నిన్ను వెంబడించలేదు ద్రవ్యము ఇమ్ము అని = ధనాన్ని ఇవ్వు అని వెంటన్ తగులలేదు = నీ వెంట పడలేదు కనకము ఇమ్ము అని = బంగారం ఇవ్వు అని చాలన్ కష్టపెట్టఁగలేదు = నిన్ను ఎక్కువగా ఇబ్బంది పెట్టలేదు పల్లకి ఇమ్ము అని = పల్లకిని (వాహనాన్ని, హోదాను) ఇవ్వు అని నోటన్ పలుకలేదు = నోటితో అడగలేదు సొమ్ములు ఇమ్ము అని = ఆభరణాలు ఇవ్వు అని నిన్నున్ నమ్మి కొల్వఁగలేదు = నిన్ను నమ్మి సేవించలేదు భూములు ఇమ్ము అని = భూములను ఇవ్వు అని పేరు పొగడలేదు = నీ నామాన్ని కీర్తించలేదు బలములు ఇమ్ము అని = సైన్యాలను (శక్తిని) ఇవ్వు అని నిన్నున్ బ్రతిమాలఁగాలేదు = నిన్ను వేడుకోలేదు పసులన్ ఇమ్ము అని = పశుసంపదను ఇవ్వు అని పట్టు పట్టలేదు = పట్టుబట్టి అడగలేదు నీలవర్ణ! = నీలమేఘశ్యాముడా! నేను కోరినది = నేను ఆశించింది ఒక్కటే = ఒక్కటి మాత్రమే చయ్యనను = శీఘ్రముగా, త్వరగా మోక్షము ఇచ్చినన్ = మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తే నాకు చాలు = అది నాకు చాలు (చివరి పాదం) = (మొదటి పద్యంలోని మకుటమే పునరావృతం)
తాత్పర్యం
ఓ నీలమేఘశ్యామా, నరసింహ స్వామీ! నేను నిన్ను ఐశ్వర్యం కోసమో, ధనం కోసమో అనుసరించలేదు. బంగారం కావాలని నిన్ను కష్టపెట్టలేదు, పల్లకీలు, హోదాలు కావాలని నోరు తెరిచి అడగలేదు. ఆభరణాల కోసం నిన్ను నమ్మి సేవించలేదు, భూముల కోసం నీ పేరును పొగడలేదు. సైనిక బలం కోసమో, పశు సంపద కోసమో నిన్ను బ్రతిమలాడలేదు. నేను కోరేది ఒక్కటే ఒక్కటి. నాకు శీఘ్రంగా మోక్షాన్ని ప్రసాదించు, అంతకన్నా నాకు ఇంకేమీ వద్దు.
విశ్లేషణ
ఈ పద్యం కవి యొక్క భక్తిలోని స్వచ్ఛతను, వైరాగ్యంలోని తీవ్రతను, లక్ష్యం యొక్క స్పష్టతను తెలియజేస్తుంది. ఇది నిష్కామ భక్తికి అసలైన నిర్వచనం.
1. ఆధ్యాత్మిక విశేషాలు:
నిష్కామ భక్తి: భగవంతుని నుండి ఏమీ ఆశించకుండా, కేవలం ప్రేమతో సేవించడమే నిష్కామ భక్తి. కవి ఈ పద్యంలో లౌకికమైన కోరికలన్నింటినీ స్పష్టంగా తిరస్కరించి, తన భక్తి వ్యాపారం కాదని, స్వచ్ఛమైన అర్పణ అని నిరూపిస్తున్నాడు. ఇది భక్తి యోగంలోని అత్యున్నతమైన స్థితి.
పరమ పురుషార్థం: ధర్మార్థకామమోక్షాలనే చతుర్విధ పురుషార్థాలలో, కవి మొదటి మూడింటినీ (అర్థ, కామ) తృణప్రాయంగా ఎంచి, కేవలం నాల్గవది, శాశ్వతమైనది అయిన మోక్షాన్నే కోరుకుంటున్నాడు. ఇది ఆధ్యాత్మిక పరిణతికి చిహ్నం.
2. వైరాగ్య విశేషాలు:
తీవ్ర వైరాగ్యం: ఇది సాధారణ వైరాగ్యం కాదు. లోకంలో మనుషులు ఏవేవి గొప్పవని భావిస్తారో (ఐశ్వర్యం, ధనం, బంగారం, హోదా, భూమి, బలం), వాటన్నింటినీ పేరుపేరునా ప్రస్తావించి, వాటిపై తనకు ఏమాత్రం ఆసక్తి లేదని చెప్పడం కవి యొక్క తీవ్రమైన వైరాగ్యాన్ని సూచిస్తుంది.
క్షణిక సుఖాల తిరస్కరణ: పద్యంలో పేర్కొన్నవన్నీ ఇంద్రియ సుఖాలకు, లౌకిక గర్వానికి సంబంధించినవే. అవన్నీ అశాశ్వతమైనవని గ్రహించి, వాటిని తిరస్కరించి, శాశ్వతమైన ఆనందం (మోక్షం) వైపు మనసును మళ్లించడం పరిపూర్ణ వైరాగ్య లక్షణం.
3. వేదాంత విశేషాలు:
ముముక్షుత్వం: వేదాంత సాధనకు కావలసిన సాధన చతుష్టయ సంపత్తిలో (వివేకం, వైరాగ్యం, షట్సంపత్తి, ముముక్షుత్వం) 'ముముక్షుత్వం' చివరిది, అత్యంత ముఖ్యమైనది. అనగా, మోక్షం పట్ల తీవ్రమైన వాంఛ. "చయ్యనను మోక్షమిచ్చినఁ జాలు" అనే వాక్యం కవిలోని తీవ్రమైన ముముక్షుత్వానికి నిలువుటద్దం.
వివేక చూడామణి: "వివేక చూడామణి"లో శంకరాచార్యులు చెప్పినట్లు, మానవ జన్మ, ముముక్షుత్వం, మహాపురుష సంశ్రయం అనే మూడు విషయాలు దుర్లభమైనవి. కవికి ఈ లక్షణాలన్నీ ఉన్నాయని ఈ పద్యం ద్వారా తెలుస్తుంది.
4. లౌకిక విశేషాలు:
లక్ష్య స్పష్టత (Clarity of Goal): జీవితంలో విజయం సాధించాలంటే, మన లక్ష్యం ఏమిటో స్పష్టంగా తెలిసి ఉండాలి. కవికి తన జీవిత లక్ష్యం 'మోక్షం' అని నిశ్చయంగా తెలుసు. అందువల్ల, ఇతర అల్పమైన విషయాల వైపు ఆయన మనస్సు మళ్లడం లేదు. ఇది మన దైనందిన జీవితంలో లక్ష్య నిర్దేశానికి, ఏకాగ్రతకు ఒక గొప్ప పాఠం.
నిజమైన సంపద: లోకం వేటినైతే సంపదగా భావిస్తుందో, వాటిని కవి తిరస్కరించాడు. దీని ద్వారా, శాశ్వతమైన ఆత్మజ్ఞానమే నిజమైన సంపద అని, మిగిలినవన్నీ తాత్కాలికమైనవని ఒక గొప్ప జీవన సత్యాన్ని బోధిస్తున్నాడు.
5. యోగ విశేషాలు:
ప్రత్యాహారం: అష్టాంగ యోగంలోని ఐదవ అంగం ప్రత్యాహారం. అనగా, ఇంద్రియాలను బాహ్య విషయాల నుండి మరల్చి, అంతర్ముఖం చేయడం. కవి ఐశ్వర్యం, కనకం, భూములు వంటి బాహ్య విషయాల నుండి తన మనస్సును పూర్తిగా వెనక్కి తీసుకుంటున్నాడు. ఇది ప్రత్యాహారానికి చక్కని ఉదాహరణ.
ఈశ్వర ప్రణిధానం: తన ప్రయత్నం (కోరికలను త్యజించడం) తాను చేసి, అంతిమ ఫలమైన మోక్షాన్ని ఇచ్చే భారాన్ని పూర్తిగా భగవంతునిపైనే ఉంచడం ("మోక్షమిచ్చినఁ జాలు నాకు") ఈశ్వర ప్రణిధానం యొక్క పరిపూర్ణ స్థితిని సూచిస్తుంది. సాధన తాను చేసి, ఫలాన్ని ఈశ్వరునికి వదిలివేయడమే యోగ రహస్యం.
