పద్యం - 2 (కవి వినయం - భక్తి ప్రాధాన్యత)
సీ. పద్మలోచన! సీసపద్యముల్ నీమీఁదఁ
జెప్పఁ బూనితినయ్య! చిత్తగింపు
గణ యతి ప్రాస లక్షణముఁ జూడఁగలేదు
పంచకావ్య శ్లోకపఠన లేదు
అమరకాండత్రయంబరసి చూడఁగలేదు
శాస్త్రీయ గ్రంథముల్ చదువలేదు
నీ కటాక్షంబుననే రచించెదఁ గాని
ప్రజ్ఞ నాయది గాదు ప్రస్తుతింపఁ
తే. దప్పుగలిగిన సద్భక్తి తక్కువౌనె
చెఱకునకు వంకపోయిన చెడునె తీపు?
భూషణవికాస! శ్రీధర్మపురనివాస!
దుష్టసంహార! నరసింహ దురితదూర!
ప్రతి పదార్థం
పద్మలోచన! = పద్మముల వంటి కన్నులు గలవాడా! నీ మీఁదన్ = నీ పైన సీసపద్యముల్ = సీస పద్యములను చెప్పన్ పూనితిని అయ్యా! = చెప్పడానికి సంకల్పించాను చిత్తగింపు = దయతో వినుము / అవధరించుము గణ యతి ప్రాస లక్షణమున్ = ఛందస్సులోని గణ, యతి, ప్రాస నియమాలను చూడఁగలేదు = నేను పట్టించుకోలేదు / అభ్యసించలేదు పంచకావ్య శ్లోక పఠన లేదు = సంస్కృతంలోని పంచమహాకావ్యాల శ్లోకాలను నేను చదవలేదు అమరకాండత్రయంబు = అమరకోశంలోని మూడు కాండాలనూ అరసి చూడఁగలేదు = వెతికి చూడలేదు (నేర్చుకోలేదు) శాస్త్రీయ గ్రంథముల్ = వ్యాకరణాది శాస్త్ర గ్రంథాలను చదువలేదు = నేను అభ్యసించలేదు నీ కటాక్షంబుననే = కేవలం నీ దయాదృష్టి చేతనే రచించెదన్ కాని = రచిస్తున్నాను కానీ ప్రస్తుతింపన్ = నిన్ను స్తుతించడానికి ప్రజ్ఞ = (నాకున్న) పాండిత్యం, నేర్పు నాయది కాదు = నా సొంతం కాదు తప్పు కలిగినన్ = (నా పద్యాలలో) దోషాలు ఉన్నంత మాత్రాన సద్భక్తి = నాలో ఉన్న నిజమైన భక్తి తక్కువ అవునె? = తక్కువైపోతుందా? చెఱకునకు = చెఱకు గడకు వంక పోయినన్ = వంకర ఉన్నంత మాత్రాన తీపు చెడునె? = దానిలోని తీపి తగ్గిపోతుందా? (తగ్గిపోదు) (చివరి పాదం) = (మొదటి పద్యంలోని మకుటమే పునరావృతం)
తాత్పర్యం
పద్మాక్షుడవైన ఓ నరసింహ స్వామీ! నీ మీద సీస పద్యాలు చెప్పాలని సంకల్పించాను, దయచేసి విను. నాకు ఛందస్సులోని గణ, యతి, ప్రాస నియమాలు తెలియవు. పంచమహాకావ్యాలు గానీ, అమరకోశం వంటి నిఘంటువులు గానీ, ఇతర శాస్త్ర గ్రంథాలు గానీ నేను చదవలేదు. నిన్ను స్తుతించడానికి కావలసిన పాండిత్యం నాది కాదు, కేవలం నీ కరుణాకటాక్షం వలనే నేను ఈ పద్యాలు రచిస్తున్నాను. నా కవిత్వంలో ఏవైనా తప్పులు దొర్లితే దొర్లవచ్చు గాక, దానివల్ల నాలోని నిర్మలమైన భక్తి ఏమాత్రం తక్కువ కాదు. చెఱకు గడ వంకరగా ఉన్నంత మాత్రాన దానిలోని తీపి ఏమైనా తగ్గిపోతుందా?
విశ్లేషణ
ఈ పద్యంలో కవి తన వినయాన్ని, పాండిత్యం కన్నా భక్తి గొప్పదనే సత్యాన్ని అత్యంత అద్భుతంగా ఆవిష్కరించాడు.
1. ఆధ్యాత్మిక విశేషాలు:
భక్తి యొక్క ఔన్నత్యం: "తప్పుగలిగిన సద్భక్తి తక్కువౌనె" అన్న ప్రశ్నలో ఈ పద్యపు ఆత్మ ఉంది. భగవంతుడు మన పాండిత్యాన్ని, సమర్పణల పరిపూర్ణతను చూడడు, మన హృదయంలోని ఆర్తిని, భక్తి భావాన్ని మాత్రమే చూస్తాడని కవి స్పష్టం చేస్తున్నాడు. భగవంతుని ముందు మనమందరం అజ్ఞానులమేనని, మనకున్నదల్లా భక్తి మాత్రమేనని చెప్పడం దీనిలోని సారం.
నిష్కామ కర్మ: కవి ఈ శతకాన్ని కీర్తి ప్రతిష్టల కోసం రాయడం లేదు. కేవలం భగవంతునిపై ఉన్న ప్రేమతో, ఆయన సేవగా చేస్తున్నాడు. ఇది ఫలాపేక్ష లేని కర్మకు (నిష్కామ కర్మ) ఒక ఉదాహరణ.
2. వైరాగ్య విశేషాలు:
పాండిత్య గర్వ త్యాగం: "ప్రజ్ఞ నాయది గాదు" అనడంలో పాండిత్యం వలన కలిగే అహంకారాన్ని కవి పూర్తిగా త్యజించాడు. లౌకికమైన విద్యలు, శాస్త్ర పరిజ్ఞానం అశాశ్వతమైనవని, వాటిపై మమకారం పెంచుకోవడం వ్యర్థమని, దైవానుగ్రహమే శాశ్వతమని సూచిస్తున్నాడు. ఇది ఒక రకమైన జ్ఞాన వైరాగ్యం.
3. వేదాంత విశేషాలు:
నిమిత్తమాత్రం: "నీ కటాక్షంబుననే రచించెదఁ గాని" అనడం భగవద్గీతలోని "నిమిత్తమాత్రం భవ సవ్యసాచిన్" (ఓ అర్జునా, నీవు కేవలం ఒక పరికరం మాత్రమే) అనే వాక్యాన్ని స్ఫురింపజేస్తుంది. తాను కేవలం ఒక పరికరాన్నని, అసలైన రచయిత ఆ భగవంతుడేనని చెప్పడం ద్వారా కవి తన అహంకారాన్ని (కర్తృత్వాన్ని) భగవంతునికి అర్పించివేస్తున్నాడు. 'నేను చేస్తున్నాను' అనే భావన తొలగిపోయినప్పుడే జీవుడు బంధవిముక్తుడవుతాడని వేదాంతం చెబుతుంది.
4. లౌకిక విశేషాలు:
భావానికి ప్రాధాన్యత: "చెఱకునకు వంకపోయిన చెడునె తీపు?" అనే సామెత లౌకిక జీవితానికి ఒక గొప్ప పాఠం. బాహ్య స్వరూపం, ఆడంబరం కన్నా అంతర్గతమైన సారం, గుణం ముఖ్యమైనవి. ఒక వ్యక్తి యొక్క వేషధారణ, మాటతీరు కన్నా వారి నిజాయితీ, మంచితనం విలువైందని ఈ పద్యం నేర్పుతుంది. ఏ పనిలోనైనా ఆడంబరాల కన్నా చిత్తశుద్ధి ముఖ్యమని ఇది తెలియజేస్తుంది.
వినయం: ఎంత ఎదిగినా ఒదిగి ఉండాలనే గొప్ప జీవన నైపుణ్యాన్ని కవి తన ప్రవర్తన ద్వారా చూపిస్తున్నాడు. తన అజ్ఞానాన్ని ఒప్పుకోవడం ద్వారానే నిజమైన జ్ఞానానికి మార్గం సుగమం అవుతుంది.
5. యోగ విశేషాలు:
ఈశ్వర ప్రణిధానం: పతంజలి చెప్పిన అష్టాంగ యోగంలోని నియమాలలో 'ఈశ్వర ప్రణిధానం' ఒకటి. అనగా, సర్వాన్ని భగవంతునికి అర్పించి శరణాగతి పొందడం. కవి తన కవిత్వాన్ని, దానిలోని మంచి చెడులను, తన కర్తృత్వాన్ని పూర్తిగా భగవంతునికి సమర్పించడం ద్వారా ఈశ్వర ప్రణిధానాన్ని ఆచరణలో చూపిస్తున్నాడు.
నిరంహకార స్థితి: యోగ మార్గంలో అతి పెద్ద అడ్డంకి అహంకారం. కవి తన పాండిత్యాన్ని, కవిత్వ నైపుణ్యాన్ని తనవిగా భావించకుండా, అవి భగవంతుని ప్రసాదంగా చెప్పడం ద్వారా తన అహాన్ని విలీనం చేస్తున్నాడు. అహంకారం నశించినప్పుడే చిత్తవృత్తులు నిరోధింపబడి, యోగ స్థితి సిద్ధిస్తుంది.
