పద్యం
సీ. కాయ మెంత భయానఁ గాపాడిననుగాని -
ధాత్రిలో నది చూడ దక్కఁబోదు
ఏవేళ నేరోగమేమరించునొ? సత్త్వ -
మొందఁగఁ జేయునే చందమునను
ఔషధంబులు మంచివనుభవించినఁ గాని -
కర్మక్షీణంబైనఁ గాని విడదు
కోటివైద్యులు గుంపుగూడివచ్చినఁ గాని -
మరణ మయ్యెడు వ్యాధిమాన్పలేరు
తే. జీవుని ప్రయాణకాలంబు సిద్ధమైన -
నిలుచునా దేహ మిందొక్క నిమిషమైన?
భూషణవికాస! శ్రీధర్మపురనివాస! -
దుష్టసంహార! నరసింహ దురితదూర!
ప్రతి పదార్థం (పద విభజన - అర్థం)
భూషణవికాస! = ఆభరణములచే ప్రకాశించువాడా!
శ్రీధర్మపురనివాస! = పవిత్రమైన ధర్మపురి క్షేత్రంలో నివసించేవాడా!
దుష్టసంహార! = దుష్టులను సంహరించేవాడా!
దురితదూర! = పాపములను, కష్టములను దూరం చేసేవాడా!
నరసింహ! = ఓ నరసింహ స్వామీ!
కాయము = ఈ శరీరాన్ని
ఎంత భయానన్ = ఎంత భయంతో, ఎంత జాగ్రత్తగా
కాపాడిననుగాని = రక్షించుకున్నప్పటికీ
ధాత్రిలోన్ = ఈ భూమి మీద
అది = ఆ శరీరము
చూడ = చూస్తుండగానే (నిజానికి)
దక్కఁబోదు = నిలవదు, శాశ్వతంగా ఉండదు
ఏవేళ = ఏ సమయంలో
ఏ రోగం = ఏ జబ్బు
ఏమరించునొ? = మోసగించి ఆవహిస్తుందో (దాడి చేస్తుందో)
సత్త్వము = బలాన్ని, శక్తిని
ఒందఁగఁ జేయునే చందమునను = ఏ విధంగా హరిస్తుందో తెలియదు (బలహీనపరుస్తుందో)
మంచి ఔషధంబులు = శ్రేష్ఠమైన మందులను
అనుభవించినఁ గాని = సేవించినప్పటికీ
(ఆ రోగం) = ఆ వ్యాధి
కర్మ క్షీణంబు ఐనన్ కాని = ప్రారబ్ధ కర్మ నశించే వరకు
విడదు = వదిలిపెట్టదు
కోటి వైద్యులు = కోటి మంది గొప్ప వైద్యులు
గుంపుగూడి వచ్చినన్ కాని = ఒకచోట చేరి చికిత్స చేసినప్పటికీ
మరణము అయ్యెడు వ్యాధి = మరణం అనే జబ్బును
మాన్పలేరు = నయం చేయలేరు, ఆపలేరు
జీవుని = ఆత్మ యొక్క
ప్రయాణ కాలంబు = ఈ దేహాన్ని విడిచి వెళ్ళే సమయం
సిద్ధము ఐనన్ = ఆసన్నమైనప్పుడు, వచ్చినప్పుడు
ఈ దేహము = ఈ శరీరము
ఇందు = ఈ లోకంలో
ఒక్క నిమిషము ఐనన్ = ఒక్క క్షణమైనా సరే
నిలుచునా? = నిలబడగలదా? (నిలబడలేదు)
తాత్పర్యం
అలంకారములచే ప్రకాశించేవాడా! పుణ్యక్షేత్రమైన ధర్మపురిలో నివసించేవాడా! దుష్టులను నాశనం చేసేవాడా! పాపములను, కష్టములను దూరం చేసే ఓ నరసింహ స్వామీ!
ఈ శరీరాన్ని మనం ఎంత భయంతో, జాగ్రత్తగా కాపాడుకున్నా అది ఈ భూమి మీద శాశ్వతంగా నిలిచి ఉండదు. ఏ సమయంలో ఏ వ్యాధి సోకి, మన బలాన్ని ఏ విధంగా హరించివేస్తుందో ఎవరూ చెప్పలేరు. మనం ఎంత మంచి మందులు వాడినా, మన ప్రారబ్ధ కర్మ ఫలం తీరేవరకూ ఆ వ్యాధి మనల్ని వదిలిపెట్టదు. చివరకు, కోట్లాది వైద్యులు ఏకమై వచ్చినా, 'మరణం' అనే వ్యాధిని మాత్రం నయం చేయలేరు.
ఎప్పుడైతే ఈ దేహం నుండి జీవుడు ప్రయాణించవలసిన సమయం వస్తుందో, అప్పుడు ఈ దేహం ఒక్క నిమిషం కూడా అదనంగా నిలవలేదు.
ఆధ్యాత్మిక విశేషాలు
ఈ పద్యం కేవలం శారీరక క్షణభంగురత్వాన్ని చెప్పడమే కాక, లోతైన ఆధ్యాత్మిక సత్యాలను బోధిస్తుంది.
దేహ అనిత్యత: దేహం శాశ్వతం కాదనే సత్యాన్ని కవి స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు. "కాయం దక్కఁబోదు" అనడంలో శరీరానికి అతీతమైనది ఒకటి ఉందని (అదే ఆత్మ) సూచిస్తున్నాడు. దేహంపై మమకారం పెంచుకోవడం అజ్ఞానమని హెచ్చరిస్తున్నాడు.
కర్మ సిద్ధాంతం: "కర్మక్షీణంబైనఁ గాని విడదు" అనే పాదం హిందూ ధర్మంలోని కర్మ సిద్ధాంతానికి అద్దం పడుతుంది. మనకు కలిగే సుఖదుఃఖాలకు, రోగాలకు కారణం మన పూర్వకర్మలే (ప్రారబ్ధ కర్మ). వైద్యం, మందులు కేవలం ఉపశమనాన్ని ఇవ్వగలవేమో గానీ, కర్మ ఫలాన్ని అనుభవించి తీరాల్సిందే. దీనిని అర్థం చేసుకున్నప్పుడు, కష్టాలను నిందించకుండా సహనంతో స్వీకరించే ధైర్యం స్థైర్యం లభిస్తుంది.
మృత్యువు యొక్క అనివార్యత: మరణాన్ని ఒక మహా వ్యాధిగా కవి వర్ణించాడు. ప్రపంచంలోని ఏ శక్తి, ఏ వైద్యుడు దానిని ఆపలేడు. ఇది జీవునికి ఒక గొప్ప హెచ్చరిక. భౌతిక సంపదలు, కీర్తి ప్రతిష్టలు, బంధుమిత్రులు ఎవరూ మృత్యువు నుండి కాపాడలేరు. ఈ సత్యాన్ని గ్రహించి, శాశ్వతమైన దాని కోసం (మోక్షం) సాధన చేయాలని ఈ పద్యం ప్రేరేపిస్తుంది.
జీవాత్మ - పరమాత్మ సంబంధం: "జీవుని ప్రయాణకాలంబు" అనడంలో, దేహం ఒక తాత్కాలిక నివాసమని, జీవుడు (ఆత్మ) అందులో నివసించే యాత్రికుడని స్పష్టం చేయబడింది. ఆ ప్రయాణ సమయం ముగిసినప్పుడు, ఈ గూడును విడిచి వెళ్ళిపోవాలి. ఆత్మ నిత్యమైనది, దేహం నశ్వరమైనది అనే వేదాంత సారాన్ని ఇది తెలియజేస్తుంది.
భక్తి యొక్క ప్రాముఖ్యత: ఇన్ని సమస్యలను, నిస్సహాయతను వివరించిన కవి, పద్యం చివరన "దుష్టసంహార! నరసింహ! దురితదూర!" అని సంబోధించడంలోనే అసలైన పరిష్కారం ఉంది. భౌతిక ప్రయత్నాలన్నీ విఫలమైన చోట, దైవానుగ్రహం ఒక్కటే శరణ్యం. పాపాలను (దురితములను) దూరం చేసే శక్తి, సంసారమనే మహా వ్యాధిని నయం చేసే వైద్యుడు ఆ నరసింహ స్వామే. కాబట్టి, నశ్వరమైన దేహాన్ని నమ్ముకోకుండా, ఆ శాశ్వతమైన పరమాత్మను ఆశ్రయించడమే వివేకవంతుల లక్షణమని కవి అంతరార్థం.
