పద్యం - 4 (భక్త మహిమ - సత్సంగ ప్రాధాన్యత)
సీ. ఆదినారాయణా! యనుచు నాలుకతోడఁ
బలుక నేర్చినవారి పాదములకు
సాష్టాంగముగ నమస్కార మర్పణఁ జేసి
ప్రస్తుతించెదనయ్య బహువిధముల
ధరణిలో నరులెంత దండివారైనను
నిన్నుఁ గాననివారి నే స్మరింప
మేము శ్రేష్ఠులమంచు మిడుకుచుండెడివారి
చెంతఁ జేరఁగఁబోను శేషశయన!
తే. పరమ సాత్త్వికులైన నీ భక్తవరుల
దాసులకు దాసుఁడను జుమీ ధాత్రిలోన
భూషణవికాస! శ్రీధర్మపురనివాస!
దుష్టసంహార! నరసింహ దురితదూర!
ప్రతి పదార్థం
ఆదినారాయణా! అనుచు = 'ఆదినారాయణా' అని నాలుకతోడన్ = నాలుకతో పలుక నేర్చినవారి = పలకడం తెలిసిన వారి యొక్క పాదములకు = పాదాలకు సాష్టాంగముగ = శరీరంలోని ఎనిమిది అంగాలతో నమస్కారము అర్పణ చేసి = నమస్కారాన్ని సమర్పించి బహువిధముల = అనేక విధాలుగా ప్రస్తుతించెదను అయ్యా = వారిని స్తుతిస్తాను స్వామీ ధరణిలో = ఈ భూమి మీద నరులు = మనుషులు ఎంత దండివారైనను = ఎంత గొప్పవారైనా, శక్తివంతులైనా నిన్నున్ కాననివారి = నిన్ను గుర్తించని వారిని, నీ భక్తి లేని వారిని నేను స్మరింపన్ = నేను గౌరవించను, తలవను మేము శ్రేష్ఠులము అంచు = మేమే గొప్పవాళ్ళం అని మిడుకుచుండెడివారి = గర్వంతో విర్రవీగేవారి చెంతన్ చేరఁగన్ పోను = దగ్గరికి కూడా వెళ్ళను శేషశయన! = ఆదిశేషునిపై శయనించేవాడా! పరమ సాత్త్వికులు ఐన = అత్యంత సాత్విక గుణం కలిగిన నీ భక్తవరుల = నీ గొప్ప భక్తుల యొక్క దాసులకు దాసుఁడను జుమీ = సేవకులకు కూడా నేను సేవకుడిని సుమా! ధాత్రిలోన = ఈ భూమిలో (చివరి పాదం) = (మొదటి పద్యంలోని మకుటమే పునరావృతం)
తాత్పర్యం
ఓ శేషశయనా! నరసింహ స్వామీ! ఈ భూమి మీద ఎవరైతే తమ నాలుకతో 'ఆదినారాయణా!' అని నీ నామాన్ని పలకడం నేర్చుకున్నారో, వారి పాదాలకు నేను సాష్టాంగ నమస్కారం చేసి, వారిని అనేక విధాలుగా కీర్తిస్తాను. లోకంలో ఎంత గొప్పవారైనా, శక్తివంతులైనా సరే, నీ భక్తి లేని వారిని నేను గౌరవించను. 'మేమే గొప్ప' అని గర్వంతో విర్రవీగే వారి దరిదాపులకు కూడా నేను వెళ్ళను. ఈ భూమి మీద, అత్యంత సాత్విక గుణ సంపన్నులైన నీ గొప్ప భక్తులకు సేవ చేసేవారికి కూడా నేను దాసుడిని.
విశ్లేషణ
ఈ పద్యం భగవత్ భక్తి యొక్క ఉన్నతిని, భక్తుల గొప్పదనాన్ని, సత్సంగం యొక్క ఆవశ్యకతను చాటి చెబుతుంది.
1. ఆధ్యాత్మిక విశేషాలు:
భాగవత సేవ: "భగవంతుని పూజ కన్నా భాగవతుల (భక్తుల) పూజ మిన్న" అనే గొప్ప ఆధ్యాత్మిక సత్యాన్ని ఈ పద్యం ఆవిష్కరిస్తుంది. కేవలం భగవన్నామం పలికిన వారి పాదాలకే సాష్టాంగ నమస్కారం చేస్తాననడం భక్తుల పట్ల కవికి ఉన్న అపారమైన గౌరవాన్ని తెలియజేస్తుంది. భక్తులను సేవించడం ద్వారా భగవంతుని అనుగ్రహాన్ని సులభంగా పొందవచ్చని ఇది సూచిస్తుంది.
సత్సంగం: "మిడుకుచుండెడివారి చెంతఁ జేరఁగఁబోను" అనడం ద్వారా దుస్సంగాన్ని (చెడ్డవారి సాంగత్యం) విడిచిపెట్టాలని, "భక్తవరుల దాసులకు దాసుఁడను" అనడం ద్వారా సత్సంగాన్ని (మంచివారి సాంగత్యం) ఆశ్రయించాలని కవి స్పష్టంగా చెబుతున్నాడు. ఆధ్యాత్మిక పురోగతికి సత్సంగం అత్యంత ఆవశ్యకం.
2. వైరాగ్య విశేషాలు:
లౌకిక హోదాల పట్ల వైరాగ్యం: "ధరణిలో నరులెంత దండివారైనను నిన్నుఁ గాననివారి నే స్మరింప" అనడంలో లౌకికమైన పదవులు, అధికారం, సంపద పట్ల పూర్తి వైరాగ్య భావన కనిపిస్తుంది. భగవత్ భక్తి లేని గొప్పతనం నిరర్థకమని కవి భావన. ఇది నిజమైన విలువ దేనిలో ఉందో మనకు తెలియజేస్తుంది.
గర్వ త్యాగం: గర్విష్ఠుల సాంగత్యాన్ని పరిత్యజించడం కూడా ఒక రకమైన వైరాగ్యమే. అహంకారం, గర్వం అనేవి ఆధ్యాత్మిక మార్గానికి పెద్ద ఆటంకాలు. వాటికి దూరంగా ఉండటమంటే, ఆ దుర్గుణాల పట్ల వైరాగ్యాన్ని పెంచుకోవడమే.
3. వేదాంత విశేషాలు:
దాసోహం భావన: "దాసులకు దాసుఁడను" అనేది 'దాసోహం' భావన యొక్క పరాకాష్ట. ఇది అహంకారాన్ని పూర్తిగా నిర్మూలించే ఒక శక్తివంతమైన సాధన. 'నేను' అనే అహం నశించినప్పుడే, 'అతడు' (బ్రహ్మం) అనే సత్యం అనుభవంలోకి వస్తుంది. ఇది విశిష్టాద్వైతంలో ప్రముఖంగా కనిపించే శరణాగతి తత్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.
సర్వభూతస్థం యో మాం భజతి: భగవంతుడు తన భక్తుల హృదయంలో వసిస్తాడు. కాబట్టి భక్తులను పూజించడం భగవంతుడిని పూజించడమే. "ఎవరైతే నన్ను సర్వప్రాణులలో చూస్తారో" అన్న గీతా వాక్యానికి ఇది ఆచరణాత్మక రూపం. భక్తులలో భగవంతుని చూడగలగడం, సర్వజీవులలో భగవంతుని చూడటానికి మొదటి మెట్టు.
4. లౌకిక విశేషాలు:
వినయమే భూషణం: నిజమైన గొప్పతనం వినయంలోనే దాగి ఉందని ఈ పద్యం నేర్పుతుంది. భక్తుల సేవకులకే సేవకుడిగా ఉంటానని చెప్పుకోవడం కవి యొక్క నిరాడంబరతకు, గొప్ప సంస్కారానికి నిదర్శనం.
సరైన స్నేహితులను ఎంచుకోవడం: మన సాంగత్యం మన వ్యక్తిత్వాన్ని ప్రభావితం చేస్తుంది. గర్విష్ఠులకు, అహంకారులకు దూరంగా ఉండి, సద్గుణ సంపన్నులైన, వినయశీలురైన వారి స్నేహాన్ని కోరుకోవడం వ్యక్తిగత ఎదుగుదలకు చాలా ముఖ్యం.
5. యోగ విశేషాలు:
గురుభక్తి: యోగ మార్గంలో గురువు లేదా మార్గదర్శకుల స్థానం అత్యంత కీలకమైనది. ఇక్కడ 'భక్తవరులు' అంటే ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో ఉన్నత స్థితిలో ఉన్న యోగులు, గురువులుగా భావించవచ్చు. వారి సేవ, వారి శిష్యుల సేవ చేయడం ద్వారా యోగ మార్గంలోని అడ్డంకులు తొలగి, సాధన సులభతరం అవుతుంది.
అహంకార నిరోధం: యోగానికి అతిపెద్ద శత్రువు అహంకారం. 'మేము శ్రేష్ఠులం' అనుకునే వారి సాంగత్యం సాధకునిలో కూడా అహంకారాన్ని పెంచి, చిత్తవృత్తులను కల్లోలపరుస్తుంది. అందుకే కవి అలాంటి వారికి దూరంగా ఉంటానంటున్నాడు. 'దాసులకు దాసుడను' అనే భావన అహంకారాన్ని సమూలంగా నాశనం చేసి, చిత్తాన్ని నిర్మలం చేస్తుంది.
సాష్టాంగ నమస్కారం - చక్ర చైతన్యం: సాష్టాంగ నమస్కారం కేవలం ఒక భక్తి ప్రక్రియ కాదు, అది ఒక సంపూర్ణ యోగ ముద్ర. దీనిలోని ప్రతి అంగ విన్యాసానికి శరీరంలోని శక్తి కేంద్రాలైన చక్రాలకు మధ్య గాఢమైన సంబంధం ఉంది.
శిరస్సు (నుదురు): నేలకు ఆనించడం ద్వారా అహంకారాన్ని, బుద్ధిని భగవంతునికి సమర్పిస్తూ, జ్ఞానానికి కేంద్రమైన ఆజ్ఞా చక్రాన్ని, దైవంతో ఐక్యతకు ప్రతీక అయిన సహస్రార చక్రాన్ని ఉత్తేజితం చేస్తుంది.
వచస్సు (వాక్కు): భగవన్నామం ఉచ్ఛరించడం ద్వారా గొంతు వద్ద ఉన్న విశుద్ధి చక్రాన్ని శుద్ధి చేస్తుంది.
ఉరస్సు (ఛాతీ): భూమిని తాకడం ద్వారా ప్రేమ, కరుణ, భక్తికి కేంద్రమైన అనాహత చక్రాన్ని (హృదయ చక్రం) చైతన్యవంతం చేస్తుంది.
ఉదరం (పొట్ట): పొట్ట నేలకు తాకడం వలన, ఆత్మగౌరవానికి, సంకల్పశక్తికి కేంద్రమైన మణిపూరక చక్రం (Solar Plexus) ఉత్తేజితమవుతుంది. వ్యక్తిగత అహాన్ని దైవ సంకల్పానికి అర్పించడం ద్వారా ఈ చక్రం సమతుల్యతను పొందుతుంది.
హస్తములు, జానువులు, పాదములు (చేతులు, మోకాళ్లు, కాళ్లు): ఈ అంగాలను నేలపై ఉంచడం సంపూర్ణ శరణాగతికి చిహ్నం. ఈ ప్రక్రియలో కటి వలయం (pelvic region) కూడా పాల్గొనడం వలన, సృజనాత్మకతకు, భావోద్వేగాలకు కేంద్రమైన స్వాధిష్ఠాన చక్రం చైతన్యవంతం అవుతుంది. పాదాల వేళ్లు నేలకు తాకడం స్థిరత్వానికి మూలమైన మూలాధార చక్రాన్ని ప్రభావితం చేస్తుంది. ఈ విధంగా, సాష్టాంగ నమస్కారం అనేది శరీరం, మనస్సు, ఆత్మల ఏకకాల సాధన. ఇది అహంకారాన్ని లయం చేసి, శరీరంలోని ఏడు చక్రాలను శుద్ధి చేసి, ప్రాణశక్తిని ఊర్ధ్వముఖంగా నడిపించి, యోగిని ఉన్నత స్థితులకు చేర్చే ఒక శక్తివంతమైన ప్రక్రియ.
