పద్యం - 7 (భక్తి యొక్క నిజమైన లక్ష్యం)
సీ. చిత్తశుద్ధిగ నీకుసేవఁజేసెదఁ గాని
పుడమిలో జనుల మెప్పులకుఁ గాదు
జన్మపావనతకై స్మరణఁజేసెదఁ గాని
సరివారిలోఁ బ్రతిష్ఠలకుఁ గాదు
ముక్తికోసము నేనుమ్రొక్కి వేఁడెదఁ గాని
దండి భాగ్యము నిమిత్తంబుఁ గాదు
నిన్నుఁ పొగడఁగ విద్యనేర్చితినే కాని
కుక్షినిండెడి కూటికొఱకుఁ గాదు
తే. పారమార్థికమునకు నేఁ బాటుపడితిఁ
గీర్తికి నపేక్షపడలేదు కృష్ణవర్ణ!
భూషణవికాస! శ్రీధర్మపురనివాస!
దుష్టసంహార! నరసింహ దురితదూర!
ప్రతి పదార్థం
చిత్తశుద్ధిగ = మనస్సు నిర్మలంగా అవ్వడం కోసమే నీకు సేవన్ చేసెదన్ కాని = నీకు సేవ చేస్తున్నాను కానీ పుడమిలో = ఈ భూమి మీద జనుల మెప్పులకున్ కాదు = ప్రజల ప్రశంసల కోసం కాదు జన్మ పావనతకై = ఈ జన్మ పవిత్రం కావడం కోసం స్మరణన్ చేసెదన్ కాని = నిన్ను స్మరిస్తున్నాను కానీ సరివారిలోన్ = నా తోటివారిలో ప్రతిష్ఠలకున్ కాదు = గౌరవం, కీర్తి కోసం కాదు ముక్తి కోసము = మోక్షం కోసం నేను మ్రొక్కి వేఁడెదన్ కాని = నేను నమస్కరించి ప్రార్థిస్తున్నాను కానీ దండి భాగ్యము నిమిత్తంబున్ కాదు = గొప్ప సంపదల కోసం కాదు నిన్నున్ పొగడఁగ = నిన్ను స్తుతించడం కోసమే విద్య నేర్చితినే కాని = నేను పాండిత్యాన్ని నేర్చుకున్నాను కానీ కుక్షి నిండెడి = కడుపు నింపుకొనే కూటి కొఱకున్ కాదు = తిండి కోసం కాదు కృష్ణవర్ణ! = నల్లని మేనిఛాయ కలవాడా! పారమార్థికమునకు = పరమార్థ సాధన (మోక్షం) కోసమే నేన్ పాటుపడితిన్ = నేను ప్రయత్నిస్తున్నాను కీర్తికిన్ = పేరు ప్రఖ్యాతుల కోసం అపేక్ష పడలేదు = నేను ఆశపడలేదు భూషణవికాస! = ఆభరణములచే ప్రకాశించువాడా! శ్రీధర్మపురనివాస! = పవిత్రమైన ధర్మపురి క్షేత్రంలో నివసించేవాడా! దుష్టసంహార! = దుష్టులను సంహరించేవాడా! నరసింహ దురితదూర! = పాపములను దూరం చేసే ఓ నరసింహ స్వామీ!
తాత్పర్యం
ఓ కృష్ణవర్ణా, ఆభరణాలచే ప్రకాశిస్తూ ధర్మపురిలో నివసించేవాడా, దుష్టులను సంహరించి పాపాలను దూరం చేసే నరసింహ స్వామీ! నేను నీకు చేసే సేవ నా చిత్తశుద్ధి కోసమే కానీ, ప్రజల మెప్పు కోసం కాదు. నా జన్మ పవిత్రం కావడం కోసమే నిన్ను స్మరిస్తున్నాను కానీ, నా తోటివారిలో కీర్తి ప్రతిష్టలు సంపాదించడానికి కాదు. మోక్షం కోసమే నిన్ను ప్రార్థిస్తున్నాను కానీ, గొప్ప సంపదల కోసం కాదు. నిన్ను స్తుతించడం కోసమే నేను పాండిత్యం నేర్చుకున్నాను కానీ, కేవలం పొట్ట నింపుకోవడం కోసం కాదు. నా ప్రయత్నమంతా పారమార్థిక సాధనకే కానీ, కీర్తి కోసం నేను ఆశపడలేదు.
విశ్లేషణ
ఈ పద్యం ఒక భక్తుని యొక్క లక్ష్య స్పష్టతను, నిస్వార్థమైన సాధనా మార్గాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది. ప్రతి భక్తి చర్య వెనుక ఉన్న అసలైన ఉద్దేశ్యాన్ని కవి ఇక్కడ విడమరిచి చెబుతున్నాడు.
1. ఆధ్యాత్మిక విశేషాలు:
చిత్తశుద్ధి: భగవత్ సేవ యొక్క ప్రథమ, ప్రధాన ప్రయోజనం 'చిత్తశుద్ధి'. మనస్సులోని మలినాలు (కామ, క్రోధ, లోభ, మోహ, మద, మాత్సర్యాలు) తొలగి, మనస్సు నిర్మలంగా అయినప్పుడే జ్ఞానానికి మార్గం సుగమం అవుతుంది. సేవ అనేది బాహ్య ప్రపంచం కోసం చేసేది కాదు, అంతరంగ శుద్ధి కోసం చేసేది.
పారమార్థిక లక్ష్యం: సాధన అంతిమ లక్ష్యం భగవంతుని చేరడమే. లౌకికమైన కీర్తి, ప్రతిష్ట, ధనం వంటివి ఆ మార్గంలో వచ్చే ఉప ఫలాలు మాత్రమే. వాటినే లక్ష్యంగా పెట్టుకుంటే, అసలు గమ్యం దూరమవుతుంది. కవి తన దృష్టి కేవలం పారమార్థిక సాధనపైనే ఉందని స్పష్టం చేస్తున్నాడు.
2. వైరాగ్య విశేషాలు:
ఫలత్యాగం: ఈ పద్యం భగవద్గీతలోని కర్మయోగ సారాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. చేసే ప్రతి పని (సేవ, స్మరణ, ప్రార్థన, విద్య) యొక్క ఫలాన్ని (మెప్పు, ప్రతిష్ట, భాగ్యం, జీవనోపాధి) కవి స్పష్టంగా తిరస్కరిస్తున్నాడు. ఇది సంపూర్ణ ఫలత్యాగానికి, నిష్కామ కర్మకు నిదర్శనం.
కీర్తి పట్ల వైరాగ్యం: కీర్తి అనేది ఒక సూక్ష్మమైన బంధం. చాలా మంది సాధకులు ధనాన్ని త్యజించినా, కీర్తి అనే ఆశకు బందీలవుతారు. కవి "కీర్తికి నపేక్షపడలేదు" అని ప్రత్యేకంగా చెప్పడం ద్వారా ఆ సూక్ష్మమైన బంధాన్ని కూడా ఛేదించుకున్నానని తెలియజేస్తున్నాడు.
3. వేదాంత విశేషాలు:
సాధన యొక్క ప్రయోజనం: వేదాంతం ప్రకారం, సేవ, పూజ, స్మరణ వంటి కర్మలన్నీ చిత్తశుద్ధిని కలిగించి, జ్ఞానానికి అధికారాన్ని సంపాదించి పెట్టే సాధనాలు. వాటిని లౌకిక ప్రయోజనాల కోసం వాడితే, వాటి అసలు విలువను కోల్పోతాయి. కవి తన ప్రతి సాధనను వేదాంత పరమైన అంతిమ లక్ష్యమైన 'ముక్తి' కోసమే చేస్తున్నానని స్పష్టం చేస్తున్నాడు.
ఆత్మార్థే పృథివీం త్యజేత్: "ఆత్మ సాక్షాత్కారం కోసం అవసరమైతే ఈ ప్రపంచాన్నే త్యజించాలి" అనే వేదాంత సూక్తికి ఈ పద్యం వ్యాఖ్యానంలా ఉంది. ఇక్కడ కవి తన ఆత్మశ్రేయస్సు కోసం, మోక్షం కోసం లౌకికమైన మెప్పులను, ప్రతిష్టలను, సంపదలను తృణప్రాయంగా వదిలివేస్తున్నాడు.
4. లౌకిక విశేషాలు:
స్వచ్ఛమైన ఉద్దేశ్యం (Purity of Intent): ఏ పని చేసినా, దాని వెనుక స్వచ్ఛమైన ఉద్దేశ్యం ఉండాలి. ఇతరుల మెప్పు కోసమో, ప్రతిఫలం ఆశించో పనిచేస్తే అది వ్యాపారం అవుతుంది కానీ అంకితభావం అనిపించుకోదు. ఇది వృత్తి జీవితానికైనా, వ్యక్తిగత సంబంధాలకైనా వర్తించే గొప్ప సూత్రం.
విద్య యొక్క పరమార్థం: "నిన్నుఁ పొగడగ విద్యనేర్చితినే కాని - కుక్షినిండెడి కూటికొఱకుఁ గాదు" అనే వాక్యం విద్య యొక్క నిజమైన ప్రయోజనాన్ని గుర్తు చేస్తుంది. విద్య కేవలం ఉపాధి కోసం కాదు, విజ్ఞానం, వివేకం, ఉన్నతమైన ఆశయాల సాధన కోసం అని ఇది తెలియజేస్తుంది.
5. యోగ విశేషాలు:
కర్మయోగం: ఈ పద్యం కర్మయోగానికి ఒక పరిపూర్ణమైన ఉదాహరణ. ఫలాపేక్ష లేకుండా, ఈశ్వరార్పణ బుద్ధితో, లోక కళ్యాణం లేదా ఆత్మశ్రేయస్సు అనే ఉన్నత లక్ష్యంతో కర్మలను ఆచరించడమే కర్మయోగం. కవి తన సేవ, స్మరణ, విద్య అన్నింటినీ ఈశ్వరార్పణం చేస్తున్నాడు.
అపరిగ్రహ: అష్టాంగ యోగంలోని యమాలలో 'అపరిగ్రహ' ఒకటి. అనగా, అవసరానికి మించి ఆశించకపోవడం, ఇతరుల నుండి ప్రతిఫలాన్ని ఆశించకపోవడం. జనుల మెప్పు, ప్రతిష్ట, భాగ్యం వంటివి ఆశించకపోవడం 'అపరిగ్రహ' సూత్రానికి చక్కని నిదర్శనం. ఇది సాధకుని చిత్తాన్ని నిశ్చలంగా ఉంచడానికి సహాయపడుతుంది.
6. అదనపు విశేషాలు:
నిర్మాణ చాతుర్యం: పద్యంలోని మొదటి నాలుగు పాదాలు "నేను చేసేది దీనికోసం, దానికోసం కాదు" అనే ఒక నిర్దిష్టమైన పునరావృత నిర్మాణాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. ఈ శైలి కవి చెప్పదలచుకున్న విషయాన్ని (లౌకిక ప్రయోజనాన్ని నిరాకరించి, ఆధ్యాత్మిక లక్ష్యాన్ని ధృవీకరించడం) బలంగా, స్పష్టంగా పాఠకుని మనస్సులో నాటుకునేలా చేస్తుంది.
కార్యకారణ స్పష్టత: ఈ పద్యం 'ఏమి చేస్తున్నాను' అన్నదానికంటే 'ఎందుకు చేస్తున్నాను' అన్నదానికి ఎక్కువ ప్రాముఖ్యత ఇస్తుంది. సేవ, స్మరణ అనే 'కార్యాల' వెనుక ఉన్న చిత్తశుద్ధి, ముక్తి అనే 'కారణాలు' లేదా లక్ష్యాలు స్పష్టం చేయబడ్డాయి. ఆధ్యాత్మికతలో కర్మ కన్నా కర్మ వెనుక ఉన్న ఉద్దేశ్యమే ముఖ్యమనే గీతా సారాన్ని ఇది ప్రతిధ్వనిస్తుంది.
