నరసింహ శతక విశ్లేషణ పద్యం - 17 (అంత్యకాల స్మరణ మరియు మోక్షం)

పద్యం - 17 (అంత్యకాల స్మరణ మరియు మోక్షం)

సీ. తనువులోఁ బ్రాణముల్‌ తరలి పోయెడి వేళ 

             నీ స్వరూపమును ధ్యానించునతఁడు 

నిమిషమాత్రములోన నిన్నుఁ జేరును గాని 

            యమునిచేతికిఁ జిక్కి శ్రమలఁ బడఁడు 

పరమసంతోషాన భజనఁ జేసెడివారి 

            పుణ్య మేమనవచ్చు భోగిశయన

 మోక్షము నీ దాసముఖ్యుల కగుఁ గాని 

            నరక మెక్కడిదయ్య నళిననేత్ర

తే. కమలనాభ నీ మహిమలు గానలేని - 

తుచ్ఛులకు ముక్తి దొరకుట దుర్లభంబు 

భూషణవికాస! శ్రీధర్మపురనివాస! -

 దుష్టసంహార! నరసింహ దురితదూర!

ప్రతి పదార్థం

తనువులోన్ + ప్రాణముల్ = శరీరంలో ప్రాణాలు తరలిపోయెడి + వేళ = తొలగిపోయే (మరణ) సమయంలో నీ స్వరూపమును = నీ రూపాన్ని ధ్యానించు + అతఁడు = ధ్యానించేవాడు నిమిషమాత్రములోన = ఒక్క నిమిషంలోనే నిన్నున్ + చేరును + కాని = నిన్ను చేరుకుంటాడు కానీ యముని చేతికిన్ + చిక్కి = యముడి చేతికి చిక్కి శ్రమలన్ + పడఁడు = కష్టాలు పడడు పరమసంతోషాన = గొప్ప ఆనందంతో భజనన్ + చేసెడివారి = భజన చేసేవారి యొక్క పుణ్యము + ఏమనవచ్చు = పుణ్యాన్ని ఏమని వర్ణించగలం? భోగిశయన! = ఆదిశేషునిపై శయనించినవాడా! మోక్షము = మోక్షం నీ దాస + ముఖ్యులకున్ + అగున్ + కాని = నీ ముఖ్యమైన భక్తులకు లభిస్తుంది కానీ నరకము + ఎక్కడిది + అయ్య = వారికి నరకం అనేది ఎక్కడిది? (లేదు) నళిననేత్ర! = పద్మముల వంటి కన్నులు కలవాడా! కమలనాభ! = పద్మము నాభియందు కలవాడా! నీ మహిమలు + కానలేని = నీ గొప్పతనాన్ని తెలుసుకోలేని తుచ్ఛులకు = నీచులకు, అల్పమైనవారికి ముక్తి దొరకుట = మోక్షం లభించడం దుర్లభంబు = చాలా కష్టం (మకుటం) = (మొదటి పద్యంలోని మకుటమే పునరావృతం)

తాత్పర్యం

ఓ శేషశయనా! పద్మాక్షా! కమలనాభా! మరణ సమయంలో ఎవరైతే నీ స్వరూపాన్ని ధ్యానిస్తారో, వారు నిమిషంలోనే నిన్ను చేరుకుంటారు తప్ప, యముని చేతికి చిక్కి కష్టాలపాలు కారు. ఎల్లప్పుడూ ఆనందంతో నీ భజన చేసేవారి పుణ్యాన్ని ఏమని వర్ణించగలం? నీ నిజమైన భక్తులకు మోక్షం తప్పక లభిస్తుంది, వారికి నరకంతో పనే లేదు. కానీ, నీ మహిమను గ్రహించలేని అల్పులకు ముక్తి లభించడం అసాధ్యం.

విశ్లేషణ

ఈ పద్యం భక్తి మార్గంలోని అత్యంత కీలకమైన సిద్ధాంతాన్ని - "అంత్యకాల స్మరణ" - దాని ఫలాన్ని వివరిస్తుంది.

1. ఆధ్యాత్మిక మరియు వేదాంత విశేషాలు:

• అంత్యకాల స్మరణ యొక్క ప్రాముఖ్యత: ఇది ఈ పద్యానికి ఆయువుపట్టు. భగవద్గీతలోని 8వ అధ్యాయంలో (అక్షరపరబ్రహ్మ యోగం) శ్రీకృష్ణుడు చెప్పిన విషయాన్ని ఈ పద్యం ప్రతిధ్వనిస్తుంది.

  "అన్తకాలే చ మామేవ స్మరన్ముక్త్వా కళేబరమ్ | యః ప్రయాతి స మద్భావం యాతి నాస్త్యత్ర సంశయః ||" (ఎవడు మరణకాలమునందు నన్నే స్మరించుచు శరీరమును విడచునో, వాడు నా స్వరూపమునే పొందును. ఇందులో సందేహము లేదు.) కవి ఈ గీతాసారాన్నే "నిమిషమాత్రములోన నిన్నుఁ జేరును" అని స్పష్టం చేస్తున్నాడు.

• అభ్యాస బలం: అంత్యకాలంలో భగవంతుని స్మరించడం అనేది యాదృచ్ఛికంగా జరిగేది కాదు. జీవితాంతం "పరమసంతోషాన భజనఁ జేసెడివారికి" మాత్రమే ఆ అదృష్టం దక్కుతుంది. నిరంతర అభ్యాసం (సదా తద్భావభావితః) వలనే చివరి క్షణంలో ఆ చింతన సాధ్యమవుతుంది.

• భగవంతుని అభయం: తన భక్తులకు నరకం లేదని ("నరక మెక్కడిదయ్య"), యముని బాధలుండవని ("యమునిచేతికిఁ జిక్కి శ్రమలఁ బడఁడు") కవి చెప్పడం, భగవంతుడు తన భక్తుల యోగక్షేమాలను తానే వహిస్తానన్న గీతా వాక్యానికి ("తేషాం నిత్యాభియుక్తానాం యోగక్షేమం వహామ్యహమ్") వ్యాఖ్యానంలా ఉంది.

2. యోగ విశేషాలు:

• ధ్యానం యొక్క పరాకాష్ట: "నీ స్వరూపమును ధ్యానించునతఁడు" అనేది యోగంలోని ధ్యాన ప్రక్రియ యొక్క అంతిమ ఫలాన్ని సూచిస్తుంది. జీవితాంతం చేసిన సాధన, ప్రాణాయామం, ప్రత్యాహారం, ధారణల ఫలితంగా, చివరి క్షణంలో మనస్సు (చిత్తం) చలించకుండా, సంపూర్ణంగా భగవత్ స్వరూపంపై లగ్నమవుతుంది.

• ప్రాణోత్క్రమణం: యోగశాస్త్రం ప్రకారం, మరణ సమయంలో ప్రాణం ఏ మార్గం గుండా శరీరాన్ని విడిచిపెడుతుందనే దానిపై జీవుని గతి ఆధారపడి ఉంటుంది. భగవంతునిపై మనస్సును లగ్నం చేసిన యోగుల ప్రాణం, సహస్రార చక్రం (బ్రహ్మరంధ్రం) గుండా నిష్క్రమించి, ఉన్నత లోకాలను లేదా మోక్షాన్ని చేరుకుంటుంది. భగవత్ చింతన లేనివారి ప్రాణం, ఇతర నిమ్న మార్గాల గుండా వెళ్లి, పునర్జన్మకు లేదా నరకానికి దారితీస్తుంది. "యముని చేతికి చిక్కకపోవడం" అనేది ఈ ఊర్ధ్వగతికే సంకేతం.

3. వైరాగ్య విశేషాలు:

• జీవిత లక్ష్యం: ఈ పద్యం జీవితం యొక్క నిజమైన లక్ష్యం ఏమిటో గుర్తుచేస్తుంది. సంపదలు, బంధుత్వాలు ఏవీ చివరి క్షణంలో తోడురావు. కేవలం భగవన్నామ స్మరణ మాత్రమే జీవుడిని సంసార బంధం నుండి విముక్తం చేయగలదు. ఈ ఎరుక, లౌకిక విషయాలపై వ్యామోహాన్ని తగ్గించి, వైరాగ్యాన్ని పెంపొందించడానికి సహాయపడుతుంది.

• భయం నుండి అభయానికి: మరణం, యమలోకం, నరకం వంటి భయాలు ప్రతి జీవిని వెంటాడుతాయి. ఈ భయాల నుండి శాశ్వతమైన అభయాన్ని ఇచ్చేది కేవలం భగవత్ భక్తి మాత్రమేనని కవి భరోసా ఇస్తున్నాడు.