పద్యం - 19 (అంత్యకాల స్మరణకై ఇప్పటి నుండే ప్రార్థన)
సీ. బ్రతికినన్నాళ్లు నీభజన తప్పను గాని
మరణకాలమునందు మఱతునేమొ
యావేళ యమదూతలాగ్రహంబున వచ్చి
ప్రాణముల్ పెకలించి పట్టునపుడు
కఫ వాత పైత్యముల్ గప్పఁగా భ్రమచేతఁ
గంప ముద్భవమంది కష్టపడుచు
నా జిహ్వతో నిన్ను నారాయణా యంచుఁ
పిలుతునో శ్రమచేతఁ బిలువలేనో
తే. నాటి కిప్పుడె చేతు నీనామ భజన
తలఁచెదను జెవి నిడవయ్య! ధైర్యముగను
భూషణవికాస! శ్రీధర్మపురనివాస!
దుష్టసంహార! నరసింహ దురితదూర!
ప్రతి పదార్థం
బ్రతికిన + అన్నాళ్లు = నేను జీవించి ఉన్నంత కాలం నీ భజన తప్పను + కాని = నీ భజనను విడిచిపెట్టను కానీ మరణకాలమునందున్ = మరణించే సమయంలో మఱతును + ఏమొ = (నిన్ను) మరచిపోతానేమో (అని భయంగా ఉంది) ఆ వేళ = ఆ సమయంలో యమదూతలు + ఆగ్రహంబున + వచ్చి = యమదూతలు కోపంతో వచ్చి ప్రాణముల్ + పెకలించి + పట్టునపుడు = ప్రాణాలను లాగి పట్టుకుంటున్నప్పుడు కఫ + వాత + పైత్యముల్ = (శరీరంలోని) కఫము, వాతము, పిత్తము అనే త్రిదోషాలు కప్పఁగాన్ = నన్ను కమ్మివేయగా భ్రమచేతన్ = భ్రాంతితో కంపము + ఉద్భవమంది = వణుకు పుట్టి కష్టపడుచున్ = నేను కష్టపడుతూ నా జిహ్వతోన్ = నా నాలుకతో నిన్నున్ + నారాయణా + అంచున్ = నిన్ను "నారాయణా" అని పిలుతునో = పిలవగలనో శ్రమచేతన్ + పిలువలేనో = (లేదా) ఆ బాధ చేత పిలవలేకపోతానో ఆ + నాఁటికి = ఆ రోజు కోసం ఇప్పుడె చేతు = ఇప్పటి నుండే చేస్తాను నీ నామ భజన = నీ నామ భజనను తలఁచెదను = (ఇప్పుడే) నిన్ను స్మరించుకుంటున్నాను ధైర్యముగను = ధైర్యంగా చెవిని + ఇడవయ్య! = (ఆ రోజు నా మొరను) ఆలకించవయ్యా! (నా ప్రార్థనను గుర్తుంచుకో) (మకుటం) = (మొదటి పద్యంలోని మకుటమే పునరావృతం)
తాత్పర్యం
ఓ నరసింహ స్వామీ! నేను బ్రతికి ఉన్నంతకాలం నీ భజనను విడవను. కానీ, మరణ సమయంలో నిన్ను మరచిపోతానేమోనని భయంగా ఉంది. ఆ సమయంలో యమదూతలు కోపంగా వచ్చి నా ప్రాణాలను పెకిలిస్తుండగా, త్రిదోషాలు నన్ను కమ్మివేసి, భ్రాంతితో, వణుకుతో నేను కష్టపడుతున్నప్పుడు, నా నాలుకతో "నారాయణా" అని నిన్ను పిలవగలనో లేదో తెలియదు. అందువల్ల, ఆ నాటి కష్టం కోసం, నేను ఇప్పటి నుండే నీ నామ భజన చేస్తున్నాను. ఇప్పుడే నిన్ను స్మరించుకుంటున్నాను. ఆ రోజు ధైర్యంగా నా ఈ ప్రార్థనను ఆలకించి నన్ను రక్షించు తండ్రీ!
విశ్లేషణ
ఈ పద్యం 17వ పద్యానికి కొనసాగింపుగా, ఒక భక్తుని యొక్క అత్యంత సహజమైన, ఆచరణాత్మకమైన భయాన్ని, దానికి అతడు కనుగొన్న భక్తియుతమైన పరిష్కారాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది.
1. భక్తుని ఆవేదన మరియు ఆచరణాత్మకత (Devotee's Anguish and Practicality):
సహజమైన భయం: కవి మరణాన్ని యథార్థంగా వర్ణిస్తున్నాడు. యమదూతల ఆగ్రహం, ప్రాణం పోయే బాధ, త్రిదోషాల ప్రకోపం, భ్రాంతి, వణుకు - ఈ శారీరక, మానసిక క్షోభలో భగవంతునిపై చిత్తాన్ని నిలపడం అసాధ్యమనే వాస్తవాన్ని అంగీకరిస్తున్నాడు.
ముందస్తు ప్రార్థన (Spiritual Pre-payment): ఈ సమస్యకు కవి కనుగొన్న పరిష్కారం అద్భుతమైనది. "ఆ నాటి కోసం, నేను ఇప్పటి నుండే నా భజనను నీ ఖాతాలో జమ చేస్తున్నాను". "నాఁటి కిప్పుడె చేతు నీనామ భజన" అనే పాదం ఈ భావనకే అక్షర రూపం.
2. ఆధ్యాత్మిక మరియు వేదాంత విశేషాలు:
సంస్కార బలం (Training the Subconscious): జీవితాంతం చేసిన సాధన, ఒక బలమైన సంస్కారంగా (అలవాటుగా, ముద్రగా) మన అంతశ్చేతన / ఉపచేతనలో నిలిచిపోతుంది.
చైతన్య మనస్సు (Conscious Mind): మనం ఆరోగ్యంగా, స్పృహలో ఉన్నప్పుడు చేసే భజన, జపం చైతన్య మనస్సుతో చేసే ఒక ప్రయత్నం.
అంతశ్చేతన / ఉపచేతన (Subconscious Mind): ఈ ప్రయత్నాన్ని నిరంతరం అభ్యాసం చేయడం వల్ల, అది మన అంతశ్చేతన / ఉపచేతనలో ఒక అలవాటుగా, ఒక సంస్కారంగా బలంగా నాటుకుపోతుంది. మరణ సమయంలో, భౌతిక బాధల వల్ల చైతన్య మనస్సు పనిచేయకపోయినా, వ్యక్తి కోమాలోకి వెళ్ళినా, మన అంతశ్చేతన / ఉపచేతన మాత్రం మేల్కొనే ఉంటుంది. జీవితాంతం దానికి ఇచ్చిన శిక్షణ వల్ల, అది తనంతట తానుగా భగవన్నామ స్మరణను కొనసాగిస్తుంది. కాబట్టి, "నాటి కిప్పుడె చేతు నీనామ భజన" అంటే, "నా అంతశ్చేతనకు / ఉపచేతనకు ఇప్పటి నుండే శిక్షణ ఇస్తున్నాను, తద్వారా నా ప్రయత్నం అవసరం లేని క్లిష్టపరిస్థితిలో కూడా అది నిన్ను స్మరించేలా చూడు తండ్రీ" అని వేడుకోవడమే. ఇప్పటి భజన, ఆ నాటి సంస్కారానికి పెట్టుబడి.
శరణాగతి తత్వం: తన సొంత ప్రయత్నంపై నమ్మకం సడలినప్పుడు, భక్తుడు పూర్తిగా భగవంతుని కరుణపై ఆధారపడతాడు. "నేను పిలవలేనేమో, కానీ నేను ఇప్పుడు చేస్తున్న ప్రార్థనను నువ్వు గుర్తుపెట్టుకుని, నీవే నన్ను కరుణించు" ("తలఁచెదను జెవి నిడవయ్య!") అని వేడుకోవడం సంపూర్ణ శరణాగతికి నిదర్శనం.
3. యోగ విశేషాలు:
ఇంద్రియ నిగ్రహం యొక్క అసాధ్యత: అంత్యకాలంలో ఇంద్రియాలు, మనస్సు, శరీరం ఏవీ సాధకుని ఆధీనంలో ఉండవు. నాలుక (జిహ్వ) భగవన్నామం పలకడానికి సహకరించకపోవచ్చు. సాధారణ భక్తునికి ఇది అసాధ్యమని గ్రహించిన కవి, తన అశక్తతను ఒప్పుకుని, భగవంతుని శక్తిని ఆశ్రయిస్తున్నాడు.
గమనిక: అంతశ్చేతన vs ఉపచేతన
ఈ విశ్లేషణలో "Subconscious Mind" అనే ఆంగ్ల పదానికి సమానార్థకంగా 'అంతశ్చేతన / ఉపచేతన' అనే పదాలను వాడటం జరిగింది. ఈ రెండింటి మధ్య ఒక సూక్ష్మమైన, ముఖ్యమైన తేడా ఉంది:
ఉపచేతన (Upachetana): ఇది 'Subconscious'కు దాదాపు ప్రత్యక్ష అనువాదం. 'ఉప' అంటే 'కింద' అని అర్థం. కాబట్టి, 'ఉపచేతన' అంటే "చైతన్యానికి కింద ఉన్న స్థాయి". ఇది ఆధునిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్ర పరిభాషకు దగ్గరగా ఉంటుంది.
అంతశ్చేతన (Antahchetana): ఇది 'అంతః' (లోపలి) + 'చేతన' (చైతర్యం) అనే పదాల కలయిక, దీని అర్థం "అంతర్గత చైతర్యం" (Inner Consciousness). ఇది మన భారతీయ వేదాంత, యోగ శాస్త్రాలలో వాడే "అంతఃకరణం" (మనస్సు, బుద్ధి, చిత్తం, అహంకారం) అనే భావనకు దగ్గరగా ఉంటుంది. మనం సాధన ద్వారా నింపే 'సంస్కారాలు' నిక్షిప్తమయ్యేది ఈ అంతశ్చేతనలోనే.
రెండు పదాలూ సరైనవే అయినప్పటికీ, 'ఉపచేతన' అనేది శాస్త్రీయ అనువాదానికి దగ్గరగా ఉండగా, 'అంతశ్చేతన' అనేది మన ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయానికి, పద్యం యొక్క తాత్విక లోతుకు మరింత అనుగుణంగా ఉంటుంది. అందుకే రెండింటినీ ఉపయోగించడం జరిగింది.
