పద్యం - 18 (భగవంతుడే సర్వస్వం)
సీ. నీలమేఘశ్యామ! నీవె తండ్రివి మాకు
కమలవాసిని మమ్ముఁగన్న తల్లి
నీ భక్త వరులంత నిజమైన బాంధవుల్
నీ కటాక్షము మా కనేక ధనము
నీ కీర్తనలు మాకు లోక ప్రపంచంబు
నీ సహాయము మాకు నిత్యసుఖము
నీ మంత్రమే మాకు నిష్కళంకపు విద్య
నీ పద ధ్యానంబు నిత్యజపము
తే. తోయజాతాక్ష! నీ పాదతులసిదళము
రోగముల కౌషధము బ్రహ్మరుద్ర వినుత
భూషణవికాస! శ్రీధర్మపునివాస!
దుష్టసంహార! నరసింహ దురితదూర!
ప్రతి పదార్థం
నీలమేఘశ్యామ! = నల్లని మేఘము వంటి శరీర వర్ణము గలవాడా! నీవె తండ్రివి మాకు = మాకు నీవే తండ్రివి కమలవాసిని = పద్మవాసినియైన లక్ష్మీదేవి మమ్మున్ + కన్న తల్లి = మమ్మల్ని కన్న తల్లి నీ భక్త వరులు + అంత = నీ శ్రేష్ఠులైన భక్తులందరూ నిజమైన బాంధవుల్ = మాకు నిజమైన బంధువులు నీ కటాక్షము = నీ దయ, నీ కృపా వీక్షణం మాకు + అనేక ధనము = మాకు ఎంతో గొప్ప ధనము నీ కీర్తనలు = నిన్ను కీర్తించడమే మాకు లోక ప్రపంచంబు = మాకు ఈ లోకము, ప్రపంచము నీ సహాయము = నీ తోడు మాకు నిత్యసుఖము = మాకు శాశ్వతమైన సుఖము నీ మంత్రమే = నీ నామ మంత్రమే మాకు నిష్కళంకపు విద్య = మాకు ఎటువంటి దోషం లేని నిజమైన విద్య నీ పద ధ్యానంబు = నీ పాదములను ధ్యానించడమే నిత్యజపము = మా నిత్య జపము తోయజాత + అక్ష! = పద్మముల వంటి కన్నులు కలవాడా! బ్రహ్మ + రుద్ర + వినుత! = బ్రహ్మ, రుద్రులచే కీర్తించబడినవాడా! నీ పాద + తులసిదళము = నీ పాదాలపై అర్పించిన తులసి దళం రోగములకు + ఔషధము = మా సకల రోగాలకు గొప్ప మందు (మకుటం) = (మొదటి పద్యంలోని మకుటమే పునరావృతం)
తాత్పర్యం
ఓ నీలమేఘశ్యామా! బ్రహ్మరుద్రాదులచే కీర్తించబడినవాడా! మాకు నీవే తండ్రి, లక్ష్మీదేవే తల్లి. నీ భక్తులే మా నిజమైన బంధువులు. నీ కరుణాకటాక్షమే మాకు అంతులేని సంపద. నిన్ను కీర్తించడమే మా ప్రపంచం. నీ సహాయమే మాకు శాశ్వత సుఖం. నీ నామమంత్రమే మాకు నిష్కళంపు విద్య. నీ పాదపద్మాలను ధ్యానించడమే మా నిత్య జపం. ఓ పద్మాక్షా! నీ పాదాలపై అర్పించిన తులసీదళమే మా సకల రోగాలను నయం చేసే దివ్యౌషధం.
విశ్లేషణ
ఈ పద్యం "అనన్య భక్తి"కి, సంపూర్ణ శరణాగతికి అద్భుతమైన నిర్వచనం. భక్తుడు తన జీవితంలోని ప్రతి అంశాన్ని భగవంతునితో ఎలా అనుసంధానం చేసుకుంటాడో కవి ఇక్కడ వర్ణిస్తున్నాడు.
1. ఆధ్యాత్మిక విశేషాలు: సర్వ సమర్పణ భావన
దైవీయ కుటుంబం: భక్తుడు తన లౌకిక సంబంధాలను దైవీకరిస్తున్నాడు. నారాయణుడే తండ్రి, లక్ష్మీదేవే తల్లి, భాగవతోత్తములే బంధువులు. ఇది "వసుధైక కుటుంబం" అనే భావనను దాటి, "భగవత్ కుటుంబం" అనే ఉన్నత స్థితిని సూచిస్తుంది. భగవంతుని కేంద్రంగా చేసుకొని ఏర్పడిన సంబంధాలే శాశ్వతమైనవని దీని అంతరార్థం.
విలువల పునర్నిర్వచనం (Redefining Values): భక్తుడు లౌకిక ప్రపంచంలోని విలువలను, లక్ష్యాలను పూర్తిగా భగవత్ పరంగా మార్చివేస్తున్నాడు.
ధనం -> భగవత్ కటాక్షం
ప్రపంచం -> భగవత్ కీర్తనం
సుఖం -> భగవత్ సహాయం
విద్య -> భగవత్ మంత్రం
జపం -> భగవత్ పాద ధ్యానం ఈ పరివర్తన చెందినప్పుడు, భౌతిక ప్రపంచంలోని ఏదీ వ్యక్తిని బంధించలేదు, ప్రభావితం చేయలేదు.
2. వేదాంత విశేషాలు:
తత్త్వ దర్శనం: నిజమైన విద్య ("నిష్కళంకపు విద్య") భగవత్ మంత్రమే అని చెప్పడం, ఏ జ్ఞానం వల్ల పరమాత్మను తెలుసుకోగలమో అదే నిజమైన విద్య అని ఉపనిషత్తులు చెప్పిన సారాంశానికి అనుగుణంగా ఉంది. మిగిలినవన్నీ అపర విద్యలే.
సర్వం విష్ణుమయం జగత్: ఈ ప్రపంచం, దానిలోని సుఖాలు అన్నీ భగవంతుని కీర్తనల రూపంలోనే భక్తుడు చూస్తున్నాడు. ఇది "ఈ జగమంతా విష్ణుమయమే" అనే ఉన్నత వేదాంత అనుభూతికి దర్పణం పడుతుంది.
3. ఆరోగ్య మరియు లౌకిక విశేషాలు:
తులసి యొక్క ప్రాముఖ్యత: "నీ పాదతులసిదళము రోగముల కౌషధము" అనే వాక్యం ఆధ్యాత్మిక విశ్వాసాన్ని, ఆయుర్వేద విజ్ఞానాన్ని అద్భుతంగా మిళితం చేస్తుంది. భగవంతునికి అర్పించిన తులసి తీర్థం సకల రోగాలను నయం చేస్తుందనేది ప్రగాఢమైన విశ్వాసం. అదే సమయంలో, తులసి ఆయుర్వేదంలో ఒక శక్తివంతమైన క్రిమినాశినిగా, రోగనిరోధక శక్తిని పెంచే దివ్యౌషధంగా ("Queen of Herbs") వర్ణించబడింది. భక్తితో స్వీకరించినప్పుడు, ఆ తులసి యొక్క భౌతిక, ఆధ్యాత్మిక శక్తులు రెండూ పనిచేసి సంపూర్ణ ఆరోగ్యాన్ని ప్రసాదిస్తాయని దీని భావం.
4. యోగ విశేషాలు (భక్తి యోగం):
ధ్యానం మరియు జపం: భక్తి యోగంలో జపం (నామాన్ని ఉచ్ఛరించడం), ధ్యానం (రూపాన్ని స్మరించడం) రెండూ ముఖ్యమైన సాధనలు. అయితే, ఈ పద్యంలో భక్తుడు "నీ పద ధ్యానంబు నిత్యజపము" అంటున్నాడు. అనగా, కేవలం పెదవులతో చేసే జపాన్ని దాటి, మనస్సుతో నిరంతరం భగవంతుని పాదాలపై చేసే ధ్యానమే తన నిత్య జపమని చెబుతున్నాడు. ఇది జపం యొక్క ఉన్నత స్థితి అయిన "అజపాజపం" (ప్రయత్నం లేకుండా నిరంతరం జరిగే జపం)కి దగ్గరగా ఉంటుంది. ఇది మనస్సును పూర్తిగా భగవంతునిపై లగ్నం చేసే ప్రక్రియ.
